The Truman Show kom út árið 1998 og hægt er að færa góð rök fyrir því að hún sé jafn góð eða jafnvel betri í dag en þegar hún kom út fyrir 28 árum.
Grunnhugmynd sögunnar er einföld og snjöll. Truman Burbank lifir venjulegu lífi í litlum og fallegum bæ án þess að vita að allt líf hans er í raun sjónvarpsþáttur. Heimabærinn hans, Seahaven, er risastórt kvikmyndasett, fólkið í kringum hann eru leikarar og faldar myndavélar fylgjast með honum allan sólarhringinn á meðan milljónir manna um allan heim horfa á.
Þegar myndin kom út var raunveruleikasjónvarp rétt að byrja að verða stór hluti af sjónvarpsmenningunni og á næstu árum sprakk það út. Þættir á borð við Survivor, The Bachelor og síðar Keeping Up with the Kardashians gerðu það sífellt eðlilegra að fylgjast með daglegu lífi, samböndum og persónulegum augnablikum annarra sem afþreyingu.
Í dag hefur þessi þróun gengið miklu lengra. Við þurfum ekki lengur sjónvarpsstöð til að setja líf fólks á skjáinn því við gerum það sjálf. Fólk deilir samböndum sínum, ferðalögum, vinnu, börnum og daglegu lífi á samfélagsmiðlum og áhrifavaldar geta blandað persónulegustu augnablikum lífs síns saman við auglýsingar og markaðssetningu.
Þegar horft er á The Truman Show í dag er erfitt að horfa framhjá því hversu framsýn hugmyndin var. En það er langt frá því að vera eina ástæðan fyrir því að myndin virkar enn svona vel.
Truman byrjar að finna að ekki sé allt sem sýnist
Truman á í raun nokkuð þægilegt líf. Hann á hús, vinnu, eiginkonu og besta vin og býr í Seahaven, fallegum bæ þar sem allt virðist snyrtilegt, öruggt og fullkomlega skipulagt. Samt fer hann smám saman að finna að eitthvað sé ekki alveg eins og það á að vera. Smáatriðin byrja að vekja grunsemdir, hlutir fara að endurtaka sig, fólk byrjar að haga sér einkennilega og tilviljanirnar verða smám saman aðeins of margar til að hægt sé að hunsa þær.
Truman hefur engar skýrar sannanir fyrir því hvað sé raunverulega í gangi, en hann byrjar hægt og rólega að treysta eigin innsæi og skynjun meira en því sem fólkið í kringum hann vill telja honum trú um. Það er eitt af því sem mér finnst sterkast við myndina. Hann veit ekki nákvæmlega hvað er rangt eða hvert leit hans muni leiða hann, en eitthvað innra með honum segir honum að halda áfram að spyrja spurninga og leita svara.
Fangelsi sem lítur ekki út eins og fangelsi
Það áhugaverða við stöðu Trumans er að honum er ekki haldið föngnum með lásum, vörðum eða fangelsismúrum. Þvert á móti er lífið hans hannað þannig að honum eigi að líða eins og hann sé frjáls. Honum er haldið innan Seahaven með þægindum, blekkingum og ótta og frá barnæsku hefur honum verið kennt að heimurinn fyrir utan sé hættulegur.
Ótti hans við vatn gegnir sérstaklega mikilvægu hlutverki í söguþræðinum. Hann hefur verið byggður upp með mjög meðvituðum hætti þannig að hugmyndin um að yfirgefa eyjuna verður nánast óhugsandi fyrir Truman. Allt kerfið í kringum hann vinnur því að sama markmiði: að halda honum nákvæmlega þar sem hann er, án þess að hann geri sér grein fyrir því að aðrir séu í raun að stýra stórum hluta af lífi hans.
Það er ekki verið að banna Truman að fara. Í staðinn er heimurinn í kringum hann mótaður þannig að honum finnist það vera hans eigin ákvörðun að vera kyrr. Þar verður sagan miklu stærri en bara snjöll hugmynd um mann sem er fastur inni í sjónvarpsþætti. Hún fjallar líka um það hversu auðvelt það getur verið að venjast þeim veruleika sem maður fær afhentan og hversu erfitt það getur verið að stíga út fyrir hið kunnuglega.
Jim Carrey sýnir nýja hlið
Jim Carrey var þegar orðin ein stærsta gamanmyndastjarna heims þegar The Truman Show kom út. Hann hafði slegið í gegn með myndum á borð við Ace Ventura, The Mask, Dumb and Dumber og Liar Liar og skapað sér mjög sérstakan stíl sem byggði meðal annars á gríðarlegri líkamlegri tjáningu, hraða og einstöku gríntímaskyni.
Í The Truman Show fær hann áfram að nota þessa hæfileika, en með hófstilltari hætti. Truman er fyndinn, skrýtinn, hlýr og mjög auðvelt að halda með honum, en eftir því sem sagan verður alvarlegri fær Carrey tækifæri til að sýna allt aðrar hliðar á sér.
Það sem gerir frammistöðu Carrey svo góða er að hann heldur öllum þeim eiginleikum sem höfðu gert hann að einni stærstu gamanmyndastjörnu heims, en fær hér að sýna miklu fleiri mannlegar og tilfinningalegar hliðar. Ótti, óöryggi, reiði og sorg koma smám saman fram og sýna mun meiri dýpt en áhorfendur höfðu áður séð frá honum. Fyrir mér er þetta myndin sem sýndi fyrst alveg skýrt að Jim Carrey var ekki bara frábær grínisti heldur einnig framúrskarandi leikari.
Peter Weir finnur rétta tóninn
Leikstjórinn Peter Weir hefði auðveldlega getað gert The Truman Show miklu dekkri og óhugnanlegri mynd. Í staðinn er Seahaven bjartur, fallegur og fullur af brosandi fólki. Sólin skín, húsin eru snyrtileg, grasfletirnir fullkomlega slegnir og allir virðast vita nákvæmlega hvernig dagurinn á að ganga fyrir sig.
Það er einmitt þetta sem gerir bæinn svo einkennilegan og stundum óhugnanlegan. Allt lítur vel út en eitthvað við heiminn er aðeins of fullkomið og eftir því sem Truman verður tortryggnari verður áhorfandinn það líka. Smám saman fara hversdagslegir hlutir sem virtust saklausir í byrjun að fá allt aðra merkingu.
Myndatakan spilar stórt hlutverk í þessu. Truman er oft sýndur frá óvenjulegum sjónarhornum, í gegnum spegla, bíla eða aðra fleti sem minna á faldar myndavélar. Við vitum allan tímann að verið er að fylgjast með honum og um leið erum við sjálf hluti af áhorfendahópnum. Við horfum á fólk horfa á Truman og myndin leikur stöðugt með þessa óþægilegu staðreynd.
Mynd sem sá ýmislegt fyrir
Það er erfitt að horfa á The Truman Show í dag án þess að hugsa um samfélagsmiðla, áhrifavalda, raunveruleikasjónvarp og hversu verðmæt athygli fólks er orðin. Í heimi Trumans verða heimili hans, hjónaband, vinátta og daglegt líf allt hluti af sömu framleiðslunni og jafnvel fólkið sem stendur honum næst notar samskipti sín við hann til að kynna vörur fyrir áhorfendum.
Þegar myndin kom út var þessi sýn á sjónvarp, auglýsingar og einkalíf frekar ýkt, en í dag er þetta orðið miklu kunnuglegra. Á YouTube, Instagram, Facebook og öðrum miðlum getum við fylgst með fólki ferðast, borða, verða ástfangið, eignast börn, skilja og ganga í gegnum erfið tímabil. Inn á milli blandast svo auglýsingar og markaðssetning saman við allt þetta persónulega efni og mörkin á milli einkalífs, afþreyingar og auglýsinga verða stundum ansi óskýr.
Munurinn er auðvitað sá að hann hefur aldrei samþykkt neitt af þessu. Hann veit ekki að hann er aðalpersóna í afþreyingu fyrir milljónir manna, veit ekki að sambönd hans við fólkið í kringum hann eru hluti af framleiðslunni og veit ekki að nánast hvert augnablik lífs hans er tekið upp. Fólkið sem hann treystir tekur þátt í blekkingunni og lífið hans hefur verið gert að vöru án þess að hann hafi nokkurn tíma fengið að velja það sjálfur.
Þegar maður hugsar um það þannig verður hugmyndin líka mjög óhugnanleg. Það er ekki bara verið að fylgjast með Truman heldur er stöðugt verið að stjórna aðstæðum í kringum hann, nýta ótta hans og hafa áhrif á sambönd hans til þess að halda þættinum gangandi.
Sagan um að vakna til meðvitundar
Það er líka hægt að lesa The Truman Show á mun persónulegri og dýpri hátt og það er sá hluti myndarinnar sem mér finnst kannski áhugaverðastur. Fyrir mér snýst hún að hluta til um þá gagngeru viðhorfsbreytingu sem getur átt sér stað þegar maður byrjar að efast um hluti sem maður hefur alltaf tekið sem sjálfsögðum og skoða hvaðan eigin hugmyndir, viðhorf og ótti koma í raun.
Hvað af því sem maður trúir hefur maður sjálfur skoðað og komist að niðurstöðu um? Hvað hefur maður einfaldlega tekið upp frá fólkinu og samfélaginu í kringum sig? Hvaða ótti er raunverulega manns eigin og hvað hefur maður lært að óttast?
Truman fer smám saman að finna að eigið innsæi segir honum eitthvað annað en allur heimurinn í kringum hann. Það setur hann í erfiða stöðu því annars vegar hefur hann öryggið, hið kunnuglega og lífið sem hann hefur alltaf þekkt en hins vegar möguleikann á að komast að sannleikanum.
Hann veit ekki hvort lífið fyrir utan Seahaven verður auðveldara eða betra og hefur í raun enga leið til að vita það. Það eina sem hann veit er að hann vill vita hvað er satt og vera frjáls til að ákveða sjálfur hvað hann gerir við eigið líf. Þar snertir myndin á djúpum og heimspekilegum spurningum um sjálfstæði og fullveldi einstaklingsins.
Þarna finnst mér kjarninn í myndinni liggja. Sannleikurinn gerir þig frjálsan, en til þess að komast að honum þarf Truman að taka ákveðið trúarstökk, yfirgefa öryggið sem hann þekkir og treysta því að eitthvað raunverulegra bíði handan tálsýnarinnar.
Það er eitt sem Christof nær ekki að stjórna
Christof, leikinn af Ed Harris, er skapari sjónvarpsþáttarins og hefur nánast algjöra stjórn á heimi Trumans. Hann stjórnar veðrinu, fólkinu sem Truman hittir og þeim upplýsingum sem komast til hans. Hann getur búið til aðstæður sem hafa áhrif á hegðun hans, ýtt undir ótta og jafnvel notað nánustu sambönd Trumans til að reyna að stýra ákvörðunum hans.
Það sem gerir Christof að áhugaverðum karakter er að hann virðist sjálfur trúa því að hann sé að vernda Truman og hafi skapað fyrir hann öruggan heim. En það breytir ekki því að þessi heimur byggist á stöðugri blekkingu og misnotkun á sakleysi hans. Christof og fólkið sem heldur sýningunni gangandi taka þannig frá Truman möguleikann á að ákveða sjálfur hvernig hann vill lifa lífi sínu.
En þrátt fyrir alla þessa stjórn er eitt sem Christof nær aldrei fullkomlega tökum á: hugsunum og innri sannfæringu Trumans sjálfs. Hann getur stjórnað því sem Truman sér og heyrir og reynt að móta hvernig hann túlkar heiminn, en hann getur ekki ákveðið hver Truman er innst inni eða komið í veg fyrir að hann spyrji spurninga og leiti sannleikans. Það verður smám saman stærsti veikleiki alls kerfisins sem Christof hefur byggt upp.
Tónlist sem passar fullkomlega við heiminn
Tónlistin í The Truman Show er stór hluti af því hvers vegna myndin virkar jafn vel og hún gerir. Burkhard Dallwitz og Philip Glass skapa tónheim sem getur verið léttur og sérkennilegur á einum stað en mjög fallegur, tilfinningaþrunginn og jafnvel drungalegur á öðrum.
Tónlist Philip Glass virkar sérstaklega vel í seinni hluta sögunnar. Endurtekningarnar, píanóið og hægfara uppbyggingin undirstrika hvernig Truman byrjar smám saman að sjá heiminn sinn með öðrum augum og færast nær sannleikanum.
Myndin notar líka klassíska tónlist einstaklega vel. Sérstaklega er notkunin á öðrum kafla fyrsta píanókonserts Chopins í atriðunum með Truman og Sylviu, sem Natascha McElhone leikur, ótrúlega falleg og lyftir þessum rómantísku augnablikum upp á annað plan. Það er eitt af þessum atriðum sem sýna hversu næmur Peter Weir er sem leikstjóri og hversu vel hann leyfir tónlistinni að segja hluta sögunnar.
Tónlistin verður líka hluti af sömu hugmynd og restin af myndinni. Við erum ekki bara að horfa á Truman heldur á sjónvarpsframleiðslu sem velur myndir, sjónarhorn og tónlist til að móta upplifun milljóna áhorfenda.
Sannkallað meistaraverk
Það er ekki auðvelt að lýsa The Truman Show með einni setningu því myndin er mun dýpri en grunnhugmyndin gefur til kynna. Slagorðin „On the air. Unaware.“ og „The story of a lifetime.“ ná vissulega utan um hluta af hugmyndinni, en segja mjög lítið um allt það sem liggur undir yfirborðinu og hefur gert myndinni kleift að halda svona vel velli í tæpa þrjá áratugi.
Handrit Andrew Niccol er frábært, Peter Weir finnur nákvæmlega rétta jafnvægið milli húmorsins og alvarlegri hliða sögunnar og Jim Carrey skilar einni af bestu frammistöðum ferils síns. Laura Linney, Ed Harris og Noah Emmerich eru mjög sterk í hlutverkum sem eru sérstaklega áhugaverð vegna þess að persónurnar í lífi Trumans eru sjálfar leikarar sem eru stöðugt að leika fyrir hann. Natascha McElhone er líka frábær sem Sylvia, konan sem Truman verður ástfanginn af, og á nokkur af fallegustu augnablikum myndarinnar. Fyrir Truman verður hún líka tenging við eitthvað raunverulegt handan hins tilbúna heims sem hann býr í.
Svo bætast við tónlistin, myndatakan, húmorinn og öll litlu smáatriðin sem gera Seahaven að svo sannfærandi en um leið undarlegum heimi. Undir þessu öllu liggja stærri spurningar um frelsi, sannleika, ótta, fjölmiðla, stjórn og hvort maður sé tilbúinn að treysta eigin innsæi þegar það gengur gegn því sem allir í kringum mann segja.
Það er þess vegna sem The Truman Show er enn svona góð 28 árum síðar og kannski að mörgu leyti enn betri í dag en þegar hún kom út.
Mánudaginn 28. september verður The Truman Show sýnd á næstu Bíótöfrasýningu í MAX-sal Smárabíós kl. 20:00.
Fyrir þá sem hafa aldrei séð myndina er þetta frábært tækifæri til að upplifa hana í fyrsta sinn á stóra tjaldinu. Fyrir þá sem hafa séð hana áður gæti verið sérstaklega áhugavert að upplifa hana aftur núna, tæpum þremur áratugum síðar, og sjá hvort hún hafi ekki jafnvel meira að segja í dag en síðast.
Miðar á sýninguna eru fáanlegir hér.
