The Pianist (2002)

Frábær mynd um píanóleikara sem á erfitt verkefni fyrir höndum og það var að komast fram hjá því að vera drepinn af þjóðverjum þar sem að hann er gyðingur. Allir gyðingar voru látnir þræla fyrir þjóðverja og ef að þeir gerðu e-ð rangt voru þeir drepnir. Allir gyðingar máttu aðeins eiga 2000 (man ekki hvað gjaldmiðillinn var en...) þegar þeir fóru af heimili sínu yfir á svæði gyðinga en þeir máttu ekki eiga heima á sama stað og aðrir. Ákveða þeir að gera uppreins sem gengur upp og ofan. Loksins gera Rússar áras og þjóðverjana og vill ég ekki segja meira en þetta....

Meistaraverk frá leikstjóranum Roman Polanski, persónulegasta mynd hans á ferlinum og sú besta hingað til. Áður á hann að baki úrvalsmyndir á borð við Rosemary´s Baby og Chinatown. Tilnefnd til sjö óskarsverðlauna þ.á.m. sem besta kvikmynd ársins. Hlaut þrjá óskara, fyrir leikstjórn, leikara í aðalhlutverki og handrit byggt á áður útgefnu efni. Hér fetar Roman Polanski aðra slóð en áður á ferli sínum. Efni myndarinnar eru hörmungar seinni heimsstyrjaldarinnar. Sjálfur upplifði hann þessar hörmungar og litlu mátti reyndar muna að hann léti lífum í þeim hildarleik öllum. Hér segir frá ótrúlegu lífshlaupi pólska píanóleikarans Wladyslaw Szpilman (Adrien Brody) og hvernig honum, með dyggri aðstoð pólsku andspyrnuhreyfingarinnar og ennfremur tilviljun og hreinni heppni tókst að leynast fyrir nasistunum meginhluta stríðsins 1939-1945. Myndin fjallar um hernám Póllands 1939 og hvernig nasistar fóru með Pólverja í stríðinu, niðurlægðu þá og sviptu þá öllum mannréttindum, fluttu í útrýmingarbúðirnar þar sem þeim var þrælað eins og skepnum og að lokum murkað úr þeim líftórunni. Átakanlegt er að horfa á mikilfengleika þessa verks og hversu vel þetta er fært í kvikmyndabúning. Betri mynd um hörmungar stríðsins hefur ekki verið gerð frá því Steven Spielberg gerði óskarsverðlaunamyndina Schindler´s List árið 1993, svo einfalt er það. Reyndar hefur engin mynd haft jafnmikil áhrif á mig og þessi síðan Saving Private Ryan var gerð 1998, annað meistaraverk Spielbergs. Roman Polanski hefur eins og fyrr segir aldrei farið troðnar slóðir í kvikmyndagerð á sínum ferli og þótt mistækur, átt bæði ógleymanleg meistaraverk og miðlungsmyndir. Hér er hann hinsvegar kominn með mynd ferils síns, hefur augljóslega lagt allt sitt í verkið og uppsker ríkulega eftir því. Hann hlaut leikstjóraóskarinn fyrir sitt magnaða verk. Ánægjulegt var að hann fékk að njóta verka sinna þegar leikstjóraóskarinn 2002 var veittur, enda hafði áður heyrst að hann myndi vegna vissra mála ekki fá verðlaunin. Ánægjulegt var að vita að menn eru að verðlauna verkið sem viðkomandi hefur lagt allt sitt í en eru ekki að dæma fortíð tilnefndra. Öll umgjörð myndarinnar er stórfengleg; tónlist, handrit, framleiðsla og klipping - allt í fyrsta flokks klassa. Og langt er síðan nokkur leikari hefur unnið jafn eftirminnilegan leiksigur og sést í þessari mynd. Adrien Brody fékk óskarsverðlaunin fyrir magnaða túlkun sína í hlutverki Wladyslaw Szpilman. Þessi þrítugi New York-búi sem á að baki smáhlutverk í nokkrum myndum er orðin stórstjarna á einni nóttu. Hann er myndin The Pianist, hann skapar meistaraverkið og tryggir hversu vel útkoman heppnast. Lágstemmdur leikur hans er afrek útaf fyrir sig og meistarataktar sem sjást. Hann á framtíðina fyrir sér. Það er óhætt að mæla með þessari einstöku kvikmynd, að mínu mati besta kvikmynd ársins 2002. Mynd sem enginn sannur kvikmyndáhugamaður má missa af. Einstök upplifun fyrir alla þá sem unna kvikmyndagerð í úrvalsklassa.

Myndin The Pianist, eftir Roman Polanski er sennilega ein af hans persónulegustu til þessa. Polanski, sem sjálfur lifði af hörmungar heimsstyrjaldarinnar síðari og dauðabúðirnir í Auschwitz, hefur hér búið til sína bestu mynd síðan Chinatown árið 1974 og eina af þeim myndum sem er skylduáhorf á þessu ári.

Myndin segir frá ótrúlegri þrautargöngu pólska píanóleikarans Wladyslaw Szpilman og hvernig honum, með hjálp pólsku andspyrnuhreyfingarinnar, en ekki síður með útsjónarsemi, tilviljun og mikilli heppni, tókst að leynast í Varsjá í gegnum allt stríðið rétt fyrir framan nefið á nasistunum.

Ég ætla að segja sem minnst um söguþráð myndarinnar af því að hann kemur sífellt á óvart. Það má skipta myndinni upp í tvo hluta. Annar hlutinn fjallar um hernám Póllands og sýnir okkur hvernig farið er með Pólverja og þá sérstaklega pólska gyðinga, eins og Szpilman. Öll þeirra réttindi eru afnumin, niðurlægjandi merkingaraðferðum er komið á, þeir eru lamdir á götum úti og að lokum er þeim öllum holað inn í gettóið og þar mega þeir hýrast á sultarmörkum þar til loksins að nasistarnir færa þá í útrýmingarbúðirnar, þar sem þeir eru látnir vinna eins og skepnur þangað til þeir ganga sér til þurrðar, eða þá einfaldlega settir í gasklefana um leið. Þessi hluti myndarinnar er mjög átakanlegur og oft beinlínis nístandi á að horfa, eins og hann ætti líka að vera. En það er seinni hlutinn sem gerir þessa mynd athyglisverðari heldur en flestar aðrar seinni heimsstyrjaldar- eða helfararmyndir. Szpilman er bjargað af manni í pólsku leppsveitunum og það sem eftir lifir stríðs flækist hann eða er fluttur frá stað til staðar og er oft kominn á ystu nöf með að nást. Hann lifir af en hver er vinningurinn í því þegar nánast allir sem hann þekkti hafa verið myrtir.

Polanski sjálfur slapp úr klóm dauðans fyrir hreina heppni, föður hans tókst að smygla honum í gegnum op á girðingu, þá sirka bát 8 eða 9 ára gömlum. Hann veit að það var tóm heppni og tilviljun að hann fórst ekki ásamt nánast öllum öðrum. Ótrúleg þrekvirki fólks á borð við Oskar Schindler björguðu vissulega mörgum frá útrýmingu en flestir björguðust svipað og Polanski og Szpilman gerðu. Enda reynir Polanski aldrei að gera Szpilman að einhverri hetju. Hann er einungis venjulegur, nánast örvingla maður sem gerir allt sem hann getur til þess að komast lífs af í gegnum þetta helvíti. Hitt sem er óvenjulegt við Szpilman er að hann er áhorfandi að hildarleiknum en ekki þátttakandi í honum. Það atriði er undirstrikað enn betur af þeim stað sem hann býr í, þakíbúð rétt fyrir utan gettóið, þar sem hann fylgist til að mynda með uppreisn þeirra sem enn eru í gettóinu sem er síðan að sjálfsögðu brotin á bak aftur. Hann sér líka hvernig stríðið fer smám saman að snúast Þjóðverjum í óhag og annað þannig háttar.

Szpilman er leikinn af bandaríska leikaranum Adrien Brody sem er hreint út sagt ótrúlegur. Það að hann er langtímum einn í mynd og þarf oft að halda henni uppi gerir frammistöðu hans enn magnaðri. Brody hverfur gjörsamlega inn í karakterinn sinn og leikur af miklu næmni og mikilli dýpt þetta flókna hlutverk. Brody, sem hefur ekki leikið í mörgum merkilegum myndum áður er einn af stórleikurum framtíðarinnar og satt besta að segja er frammistaða hans hér með þeim betri sem ég hef séð, punktur. Hann átti svo sannarlega skilin Óskarsverðlaunin í ár.

En það átti Polanski líka fyrir þetta nánast meistaraverk sitt. Ekki nóg með það að myndin sé jafn átakanleg og mögnuð eins og hún er, heldur er hún einnig óvænt hörkuspennandi, sérstaklega þegar Szpilman flýr frá einum stað í annan og rétt sleppur fyrir horn í hvert skipti. Spennan í þeim atriðum er meiri heldur en í nokkurri hasar- eða spennumynd sem hefur komið út á árinu.

The Pianist er besta myndin af þeim myndum sem tilnefndar voru sem besta mynd ársins 2002 og er bæði snilldarsýn á líf þessa manns og einnig átakanleg allegoría á einhverja þá allra viðurstyggilegustu tíma í sögu mannkynsins.

Ég ætla ekki að endurtaka þá góðu rýni sem hér er að ofan, enda held ég sammála flestu þar. Mig langar bara að bæta við einu. Mér fannst ótrúlega smekklegt hvernig sýnt var frá hörmungum gettósins. Týpísk amerísk helfarar-mynd myndi drekkja áhorfendum í yfirdrifnum vasaklúta-hörmungarsenum. Romanski gerir það alls ekki. Hann sýnir manni átakanlega atburði á mjög smekklegan en um leið áhrifaríkan hátt. Myndin tekur á, svo sannarlega, en því er ekki ofgert. Það er ekki verið að misnota tilfinningar áhorfanda hér, heldur er sagt frá á hreinskilinn og eitthvað svo heiðarlegan hátt; enginn áróður, bara sannleikur. Svo fólk sem er komið með algjört ógeð á helfararmyndum ætti samt að þola að sjá þessa. Það er vel þess virði, hún er svo frábærlega vel gerð.

The Pianist er hugsanlega besta kvikmynd sem gerð hefur verið um hrylling síðari heimsstyrjaldarinnar. Mér þykir hún taka myndum eins og Schindler´s List og öðrum sem ég hef séð um efnið langt fram. Hinn frábæri, en stundum mistæki, Roman Polanski hefur hér búið til mynd sem honum stendur nær, þar sem hann er pólskur gyðingur, og gert það af mikilli nærgætni og íhugun. Hann reynir aldrei að þvinga áhorfandann til þess að finna fyrir neinu, aldrei er reynt að stjórna manni með tónlist eða myndatöku, heldur eru atburðirnir einfaldlega sýndir, og manni er sjálfum gefinn kostur á því hvað maður tekur frá þeim. Hann reynir að sýna fram á það að ekki hafi allir þjóðverjar verið illir eins og svo oft er gert, heldur að hrottarnir og sadistarnir hafi verið sendir í þær deildir sem áttu að deila út morðum og pyntingum. Eitt áhrifaríkasta atriði myndarinnar er einmitt í endann, þegar Szpeilmann (einstaklega vel leikinn af Adrian Brody, sem átti sinn óskar svo innilega skilið) spilar á píanóið fyrir þýskan liðþjálfa. Myndavélin fylgist með þjóðverjanum, og maður sér að hann veit alveg af því hversu mikil hörmungarmistök Nasistastjórn Þýskalands var að gera. Þessi mynd fjallar um efni sem aldrei verður of oft kveðið, af slíku listfengi og snilld, að ég skora hérmeð alla til þess að fara í bíó og sjá þessa mynd, því þeir munu aldrei sjá eftir því.

Ekki síðan Schindler's List hef ég séð mynd sem hefur tekist svona vel að skapa þau áhrif sem voru á þessu tímabili í lífi Pólverja og átökin sem voru gagnvart gyðingum í seinni heimstyrjöldinni. Leikstjórinn Roman Polanski sýnir hvað virkilega í honum býr, og hefur ekki verið svona góður í leikstjórastólnum síðan Chinatown, ef ég man rétt. Maðurinn er óaðfinnanlegur í því að framfæra stórkostlegt útlit í kvikmyndirnar sínar, og það sést alltaf þegar hann leggur mikla vinnu í það sem hann gerir; og ekki er annað hægt að segja en að það hafi vel borgað sig hérna. The Pianist er hreint út sagt mögnuð kvikmynd, og þá frá öllum köntum. Framleiðslan er gallalaus, gjörsamlega fullkomin. Það er ekki hægt að lýsa henni öðruvísi. Sviðssettin eru svo raunveruleg og flott að maður getur ekki annað en að dáðst að þeim. Leikurinn er líka mjög öflugur, þó eiginlega einungis í höndum Adriens Brody, enda er hann í raun sá eini sem fær meira en 20 mínútna skjátíma. En hann eignar sér ekki bara myndina, heldur tekur hlutverkið svo snilldarlega í gegn að maður trúir nánast ekki að þetta sé sami gaurinn og lék m.a. pönkarann í Summer of Sam. Frásagnarháttur myndarinnar er einnig mjög athyglisverður, og hvernig Polanski sýnir okkur átökin frá sjónarhorni eins manns sýnir manni hversu mikið persónulegt helvíti þessi tími var. Myndin flæðir mjög rólega í rétt svo tvo og hálfan tíma, en verður samt aldrei neitt OF róleg og fellur heldur ekki út í nein leiðindi. Sagan nær líka að snerta við manni og þá mjög oft. Hún er bara svo átakanleg og sorgleg að maður sekkur gjörsamlega inn í hana; Hún grípur mann sterkt og vekur fjölmörg áhrif sem fáar aðrar myndir á síðasta ári náðu að gera. Mynd sem enginn ætti að missa af!!10/10

Ég vissi akkurat ekkert um þessa mynd þegar ég fór á The Pianist nema bara að hún var eftir Roman Polanski sem hefur verið dálítið mistækur á seinni árum og því kannski bjóst maður ekki við miklu en þvílík upplifun!! Eiginlega hræðileg upplifun því það er alveg með eindæmum hvernig Þjóðverjar komu fram við gyðinga og það fyrir ekki nema 60 árum síðan en The Pianist segir sögu Wladislaw Szpilman, píanóleikara sem í upphafi myndarinnar er með fasta vinnu hjá Pólska útvarpinu í Varsjá þar sem hann býr við góðan aðbúnað ásamt foreldrum sínum og systkynum en með innrás Þjóðverja í september 1939 breytist líf þeirra í martröð og rekur myndin eiginlega einstaka sögu þessa manns sem á undraverðan hátt lifði af hörmungar stríðsins. Roman Polanski á hrós skilið fyrir að skila þessari sögu svo vel á tjaldið, hér er allt fyrsta flokks og Adrian Brodie er hreint stórkostlegur í gríðarlega erfiðu hlutverki og gef ég The Pianist full hús eða 4 stjörnur.

Já loksins fær maður að sjá nýja mynd eftir Roman Polanski en hann stenst fullkomlega undir mínum væntingum og meira en það. Myndin lýsir mjög vel hvernin nasistarnir fóru með gyðinga í seinni heimstyrjöldinni og í þessari mynd fáum við að sjá hvernin píanó snillingnum Wladyslaws Szpilman tókst naumlega að komast undan nasistunum. Adrien Brody fer með hlutverk hans og stóð hann sig frábærlega og kæmi mér ekki á óvart þó hann ynni óskarinn fyrir leik sinn í þessari mynd. Myndin er frábærlega vel gerð og myndatökurnar eru glæsilegar.

The Pianist eftir Roman Polanski er ótrúleg upprisa leikstjórans frá síðustu mynd hans, The Ninth Gate. Polanski skapar hér meistaraverk sem hefur sama kraft og áhrifamátt eins og Schindler´s List hafði. Myndin nær að sýna betur en nokkur önnur mynd sem ég hef séð, hvað gyðingar máttu þola frá hendi nasista. Myndin byggir á ævi Wladyslaw Szpilman og segir frá þeim hryllilegu hörmungum sem hann og gyðingar lentu í, í seinni heimsstyrjöldinni. Szpilman þurfti að lifa í felum í hart nær 3 ár og í einangrun allan tímann. Adrian Brody leikur Szpilman og þurfti hann meðal annars að léttast um 15 kíló og læra að spila Chopin. Hann heldur uppi myndinni og leikur af svo mikilli snilld að óskarinn er þegar kominn á hilluna hans, að ég held. Kvikmyndataka og lýsing Pawel Edelman er mögnuð og nær hann að skapa ótrúlega raunverulegt andrúmsloft og finnst manni nánast að maður sé á staðnum. Roman Polanski á fyllilega skilið óskarinn og er ég búinn að sjá allar tilnefndu óskarsmyndirnar og stendur The Pianist svo sannarlega á toppnum. The Pianist er mynd sem þú mátt ekki missa af.

Einstakt verk, sannarlegt meistaraverk. Besta mynd Polanskis. Myndin ekki lík Schindler´s List svo ekki hafa áhyggjur af því. Leikurinn í þessari mynd er stórkostlegur. Handritið rosalegt og myndin sjálf sem saga um einn mann fastann í höndum Nasista í síðari Heimstyrjöldinni. Á einhvern rosalegan hátt nær Polanski að bæta við tónlist Píanistans sem lífsstyrk, til að lifa af Nasistana. Þegar ekkert er eftir er aðeins eitt sem fær hann til að halda lífi sínu. Píanó. Ein besta mynd sem til er. Svo sannarlega þess virði.