Tómas Valgeirsson

Hey, munið þið eftir tímum þegar það taldist til stórviðburðar að fá nýja Star Wars mynd í kvikmyndahús? Sumsé áður en Disney færibandið fór að tæma sjarmann úr vörumerkinu.

Þetta er bíóheimur sem þótti lengi spennandi, breiður og eitthvað furðulega töfrandi, en sá heimur er ekki nægilega frjór eða fjölbreyttur til að mega við þessum endalausu dælingum á brandinu. Sökum þess hefur þessi heimur minnkað töluvert. Hugmyndaflugið hefur rýrnað og mest megnis verið borið uppi af taumlausri nostalgíuþrá í stefnu um að velja magn fram yfir gæði.

Star Wars hófst upphaflega sem pínu pönkuð og frískandi tilraun að melódramatískri, gamaldags geimóperu sem hitti veraldlega í mark á hárréttum tíma. Þetta var ólíkt fjölmörgu sem pöpullinn hafði séð og í kjölfarið fór þetta að þróast í alls konar áttir, hvort sem heildarsýn öflugra kvikmyndagerðarmanna eða leikfangasala stýrði skipinu eður ei. Fyrsta kvikmyndin mun alltaf eiga sinn sess sem ein merkilegasta ‘blockbuster’ mynd allra tíma og heljarinnar sprengja sem poppkúltúrs-fyrirbæri, jafnvel frávik. Nú á tíðum mokast út ‘enn eitt Star Wars contentið’ til að tikka í markaðsbox og eltast við merkilega skugga úr eigin fortíð.

Að öllu þessu sögðu er undirritaður auðvitað ekki í markhópnum, en gæðafallið, áhættuleysið og vaxandi óvinsældir finnst mér óneitanlega álíka umræðuvert og þegar þetta allt saman hófst með akkúrat mikilli áhættu og enn fremur eldmóði. En Disney er auðvitað Disney.

Til að (loksins) snúa mér að aðalmálinu, þá er því miður ósköp lítið að segja um The Mandalorian and Grogu. Myndin er býsna saklaust “þrjúbíó” ef gæðakröfur eru takmarkaðar og áhorfandinn telur það duga að horfa á svala búning Din Jarin og krúttast yfir Grogu í tvo klukkutíma. Framvindan spilast út eins og hún sé bersýnilega soðin saman úr þremur-fjórum þáttum með lítilli stigmögnun og enn minni persónuþróun þegar allt er ofantalið.

Á boðstólnum eru nokkrar skítsæmilegar hasarsenur en heildarpakkinn skilur lítið eftir sig; samtölin eru stirð(ari en vanalega), aflgjafi spennu í umræddri sögu er býsna dauður og lítið er gert til að stækka þennan bíóheim. Öll tilvist þessarar myndar virkar eins og hún hafi varlega reynt að tikka í áhættulaus markaðsbox, enda var það aldrei að fara að gerast að fyrsta Stjörnustríðsmyndin í sjö ár hefði leyft sér einhverjar ‘experimental’ nálganir.

Að þessu frátöldu er eins og þessi mynd sé einfaldlega þremur-til-fimm árum of sein til að teljast til einhverra merkilegheita.

Þrátt fyrir hégómafulla titilinn og nokkuð áttavillta úrvinnslu er Lee Cronin\'s The Mummy í rauninni hin fínasta \'Evil Dead mynd\'

… með skvettu af The Exorcist, Poltergeist, Hereditary, Bring Her Back, klípu af Se7en og (jú, viti menn…) múmíumynd þarna einhvers staðar.

Myndin er temmilega sjúk, subbuleg, skondin á köflum og sýnir frískandi einkenni annað slagið með þá rugluðu grunnhugmynd sem unnið er með. Vandinn er vissulega vafinn inn í þá staðreynd að þessi Lee nokkur Cronin (sem áður gerði t.d. hina stórfínu Evil Dead Rise) er að reyna að bera fram nokkrar bíómyndir í einni. Þetta væri ekki alslæmur eiginleiki ef allt kæmi betur heim og saman í framvindunni.

Það sem heldur stemningunni uppi kemur í formi ákveðins óútreiknanleika og ekki síður frammistöðu flestra á skjánum, sem hvort tveggja lyftir óreiðunni ofar í notagildinu. Og vissulega sjokk/viðbjóðs-faktorinn, sem telur dátt þegar um svona steypustuð er að ræða.

Segjast verður að bjartsýnar vísindaskáldsögur sem fjalla um mögulegan heimsenda eru fágætari en mætti halda, og þá sérstaklega þessar með armana svona galopna og hjartað ólgandi hlýtt. Þegar jörð eða alheimur er í húfi er venjulega skrúfað allt í botn þegar kemur að aflgjafa adrenalíns, dystópíu, jafnvel níhilisma og áhersla er yfirleitt lögð á sjónarspil ofar öllu. Þegar samtíminn hefur lengi samanstaðið af persónulegum, pólitískum og algóriþmabundnum klofningum, er enn pönkaðra en áður fyrr að halla á feimnislausu mýktina með upplífgandi móral og krúttlegum kjarna.

Þess að auki er alltaf velkomið að fá ævintýri um björgunarleiðangur í geimnum sem hikar ekki við að leggja allt undir fyrir húmorinn, með mettandi úrval af sprelli og kaldhæðni. Þegar kraftar sameinast frá frískandi snillingum eins og Andy Weir (The Martian ofl.), Drew Goddard (The Cabin in the Woods ofl.) og tvíeykinu Phil Lord & Christopher Miller (Cloudy with a Chance of Meatballs ofl.), er þá nokkuð sjálfgefið að útkoman verði líklegast skítfyndin, að lágmarki. Svo ekki sé minnst á Ryan Gosling þegar hann er í svona miklu stuði.

Project Hail Mary er svo gott sem ómótstæðileg mynd; líkleg til að hitta í mark hjá flestum í einhverjum mæli nema hugsanlega siðleysingjum, símaóðum doom-scroll’urum og áhorfendum með ofnæmi fyrir geimmyndum – en jafnvel í þeim tilfellum gætu líkurnar verið 50/50. Stundum eru myndir hannaðar til að höfða til sem flestra (sumsé crowd pleaser’ar) en í öðrum tilfellum eru þemun einfaldlega svo veraldlega viðtengjanleg að krafturinn verður að einhverju meiru. Í þessari mynd er fókusað á mannlega getu, samstöðu, samskipti, lausnir, þrjósku, viljastyrk og umfram allt ólíklega vináttu í sinni tærustu, ljúfustu mynd.

Myndin erfir langflesta kosti bókarinnar (sem er algjörlega meiriháttar ritverk og hljóðbókin sömuleiðis brilliant upplifun) og suma innbyggðu gallana sem snúa að vissri langsóttri hentisemi framvindunnar. Andy Weir er dúndurgóður höfundur; hnyttinn, hugmyndaríkur og með vísindablætið í hámarki sem vegur gegn krókaleiðum hans í sögubyggingu. Þessa kvikmyndaaðlögun mætti svo sem saka um að vera í þynnri kantinum – aðallega hvað mikilvæg svör eða skýringar varða – og helst til dýptarlaus í persónusköpun sumra aukakaraktera. En á móti geirneglir ræman kjarnaþemað og lykilsambandið í sögunni, sem kemur í formi samskipta, samspils og umhyggjusamra tengsla ólíklegs geimfara við óendanlega heillandi geimveru. Það er ekki innistæðulaust að Project Hail Mary hefur víða verið talin samsuða af The Martian, Interstellar og E.T. Þetta dregur samt ekkert frá því að myndin geislar af eigin frumleika og meðfylgjandi krafti sem situr í heilabúinu eftir að sýningartíma lýkur.

Lord & Miller hafa frá fyrstu verkefnum sínum sýnt marktæk merki um sjarma, metnað fyrir sjónarspili og öflugum djókdælum. Það er auðvelt að hugsa til þess eftirá hvað Project Hail Mary passar vel inn í fjölbreyttu filmógrafíu þeirra, en samt er hún gífurlegt hæfileika- og gæðastökk hjá þeim, alveg óneitanlega. Óháð fallega sjónarspilinu, furðulega minimal notkun á tölvubrellum og nákvæmlega engum grænum tjöldum, er mesta undrið hvað þeir viðhalda góðum tóna-ryþma með frásögninni hér og þeim tilfinningarússíbana sem sóst er eftir. Myndin er stöðugt kætandi, spennandi, faðmanleg en leikstjóradúóið heldur vel utan um tilfinningakjarnann og alvarleikann þegar þess þarf, eða svona oftast.

Stemningin springur enn meira til lífs út frá því hvað Ryan Gosling er óforskammanlega frábær og skemmtilegur í burðarrullunni. Það styrkir að sjálfsögðu líka heildina hvað tónlistin eftir Daniel Pemberton er laumulega sterk, hvað myndatakan hjá Greig Fraser er ákaflega gordjöss, hvað hljóðvinnslan er töff og stílíseringin öll á skjánum, frá leikmyndum til hönnunar á meira framandi heimum/verum, er mátulega minnisstæð. Það má heldur ekki yfirsjást hvað Sandra Hüller er dásamleg í sínu hlutverki. Að vísu er leitt hversu takmarkaður persónuprófíll hennar reynist vera. Efniviðurinn var allavega til staðar, enda stórkostlega grípandi og harður karakter í bókinni.

Það virðist vera örlítið umdeilt á meðal áhorfenda hvernig flæði myndarinnar gengur fyrir sig. Fólk sem hefur lesið eða hlustað á bókina virðist telja að myndin sé merkilega hröð á meðan aðrir hafa deilt um hvort myndin sé aðeins of löng. Sitt sýnist vissulega hverjum með það, en erfitt er að færa rök fyrir öðru en að hver mínúta sé vel nýtt út frá helstu upplýsingum. Að því sögðu, væri óskandi að lengri útgáfa af myndinni yrði aðgengileg einn daginn.

Annars verður undirritaður að ræða fílinn í herberginu, eða öllu heldur fílinn í aspect ratio’inu. Sú ákvörðun að hoppa á milli skjáhlutfalla er fræðilega sniðug í samhengi þess að aðgreina tímalínur (sem er ekki alfarið raunin hérna…), en í framkvæmd er þetta óþolandi á köflum og bein ávísun um að hugsa of mikið um tækniatriði kvikmyndagerðarinnar frekar en að sogast enn fremur í söguna sjálfa. Þetta flakkandi aspect ratio mótíf er eflaust sterkari upplifun fyrir þann minnihlutahóp áhorfenda sem upplifir myndina í IMAX-sal, en að öðru leyti er þetta truflandi og óþarflega æpandi heildarlúkk fyrir myndina. Því miður er þetta samt orðið að grautleiðinlega algengum stíl (takk, Nolan….), en aðeins hnefafylli af bíómyndum komast upp með að láta þetta virka á smærri skjáum. Project Hail Mary er samt sem áður nægilega spræk og áhrifarík bíómynd til að geta næstum því yfirstigið þessa frústreringu. Næstum því.

Gott bíó er samt alltaf gott bíó. Uppskriftin gengur upp. Aðlögunin gengur upp. Stemningin gengur upp og í þokkabót virðist hérna enn og aftur ef ekki endanlega vera orðið skjalfest að Gosling getur eiginlega allt, sama hver krafan er. Hann getur verið svalur, tilþrifaríkur, lúðalegur, heillandi, óviðkunnanlegur, marglaga, mökkfyndinn og allt þar á milli eða út fyrir. Það er áhorfsins virði eitt og sér að fylgjast með Gosling mynda elskulegt vinasamband við yndislegt, svipbrigðalaust fimmfætt grjót að nafni Rocky (fígúra sem er snilldarlega talsett og jafnframt brúðustýrð af James nokkrum Ortiz) en það er andinn, sálin, sköpunargleðin og vellíðunartilfinningin sem gerir Project Hail Mary að enn betri og meira gefandi setu. Umhyggjan er allsráðandi. Og hún er smitandi.

Svona glaðning ber að halda lengi á lífi og deila með mismunandi kynslóðum um ókomin ár. Rocky á það skilið.

Eitt sem verður ekki tekið af ’28 x Later’ seríunni; Engar tvær myndir eru eins.

28 Years Later var ein djöfulsins sleggja, en vissulega víða hötuð og vægast sagt umdeild. Neikvæða umtalið skrifast mögulega á akkúrat á ýmsar ákvarðanir og stefnur í henni sem undirrituðum fannst svo meiriháttar. Það er mikill glaðningur á tímum þegar stórmyndir, franchise-ræmur og svokallaðar ‘legasequel’ framlengingar taka ekki nægilega mikla sénsa og lifa á endurunninni nostalgíu, var þarna komin ein af þessum fágætu myndum þar sem mátti fyllast bjartsýni og tilhlökkun fyrir áframhaldinu. Skiptar skoðanir voru auðvitað á lokaatriðinu sérstaklega, þar sem hinn ungi og nú sjálfstæði Spike mætir hinum bandbrjálaða ‘Jimmy’-hópi. Þessu klani mætti best lýsa sem eins konar Pollapönks/Power Rangers-költ nötturum, gegnsósa af einhverju óbragði í stíl við Jimmy Saville og Teletubbies.
En þarna fékk áhorfandinn – og Spike – að finna fyrir ógleymanlegri innkomu hjá grúppunni og enn fremur leiðtoganum sem Jack O’Connell túlkar af klikkaðri innlifun. Þessi lokasena forverans leiðir beint inn í allt aðra tegund af geggjun, ef til vill grimmari en um leið lágstemmdari, sem er yfirráðandi stemningin í 28 Years Later: The Bone Temple. Sú stemning er alls, ALLS EKKI allra, líkt og síðast, en þeim mun tenntari og stórkostlegri er hún fyrir vikið því það sem hún hefur fram að færa er fjöllaga frumleiki sem hittir geysilega hart ef viðkomandi rúllar með henni alla leið.

Hérna kristallast það enn og aftur að þessar ‘gæsalappa-zombie’ myndir fúnkera best þegar þemun eða senubyggingar snúa ekki alfarið að bregðum, blóðsúthellingum, eltingarleikjum eða sýktum mannverum ofar öllu, heldur snarsjúkum manneskjum og breyskleika einstaklinga sem og hópa. Í síðustu mynd var lífið nú nógu erfitt hjá Spike (sem er enn alveg frábærlega leikinn af undrakrakkanum Alfie Williams) og í þessari lotu fækkar aldeilis ekkert í áskorunum.

Í síðustu lotu var lykilfókusinn allan tímann á Spike en nú dreifist skjátíminn á milli hans og sérvitra, einmana læknisins Ian Kelson (Ralph Fiennes með sinn vanafasta stórleik og ekki síst í einni tiltekinni senu sem er urrandi snilld) áður en leiðir þeirra liggja saman á ný. Áhorfandinn fær að kynnast hljóðlátum rússíbana af viðbjóði og mýkt úr hinum óvæntustu áttum, en þess að auki nær Nia DaCosta – sem hefur tekið við af Danny Boyle – fullkomlega að þræða saman tóna sem ættu alls ekki að blandast svo auðveldlega saman. Því burtséð frá því að vera myrkasta myndin í þessari seríu til þessa er hún jafnframt ein sú hjartnæmasta, furðulegasta, ógeðfelldasta og í kaupbæti sú fyndnasta. Virðist sem að Boyle hafi gengið svo DaCosta gæti hlupið, og þá í kexruglaðar áttir.

The Bone Temple er miklu hefðbundnari í lúkki og þar af leiðandi ekki eins tilraunakennd og abstrakt eins og forveri hennar í stílbrögðum, en aftur á móti gefur hún miklu meira í, með breiðari og dýpri persónuvigt og glímir við miklu meira djúsí þemu. Enn eina fjörugu ferðina skoðar Alex Garland hina bitastæðustu vinkla mannssálarinnar með fleiri hressilegum útúrsnúningum á uppvakningaklisjum og formúlum þess eðlis. Í sameiningu hefur þeim DaCosta og Garland tekist að sjóða saman framúrskarandi afpökkun á tráma, eðli illsku, áhrifagirni trúarleiðtoga, örvæntingu og hvernig úthugsuð valdstjórn er gjarnan hættulegri en óviðráðanlegur skepnuskapur eða dýrsleg hegðun. Til að kóróna það er nóg rými eftir fyrir algjörlega galnar senur sem seint hverfa úr minnisbúinu.

Trúlega er ekki hægt að leggja nægilega mikla áherslu á það hvað Ralph Fiennes býr yfir miklum göldrum í þessu hlutverki. Jack O’Connell er sömuleiðis fáránlega grípandi til gláps – jafnvel ómetanlegur – sem djöfladýrkandi költ-leiðtoga viðbjóðurinn ‘Sir Lord Jimmy Crystal’ og Erin Kellyman skarar einnig fram úr sem einn af skósveinum hans og laumusenuþjófum myndarinnar. Að því sögðu er það óneitanlega Chi Lewis-Parry sem kemur hvað mest á óvart, stelur allri myndinni og kollveltur ímynd sinni úr forveranum á dúndurskemmtilegan máta. Samleikur hans við Fiennes spilar lykilrullu í því hversu gífurlegt og þrumandi hjarta læðist þarna í myrkri þessarar atburðarásar, í bland við auðmýktina hjá Alfie Williams.

Þá er líka kjörið að nefna hversu vel múd-séníið Hildur Guðnadóttir og hennar hljómsveit hefur unnið fyrir kaupi sínu í tengslum við að setja ákveðið fútt í andrúmsloftið með drunga og mildi tónlistarinnar. Þar fyrir utan er hvergi út á sjálft músíkvalið í myndinni að setja, t.a.m. Duran Duran, Radiohead og Iron Maiden. Svo má auðvitað ekki gleyma íkoníska stefinu frá John Murphy, ‘In the House, in a Heartbeat’, betur þekkt sem eins konar þemalag seríunnar – sem var því miður fjarverandi í síðustu mynd og mikils saknað.

Það er svo heilmikið að frétta í The Bone Temple sem má liggja yfir og kryfja í klessu út frá mannlega eðlinu og táknmyndablætinu í hinu sjónræna. Þetta er taumlaus keyrsla af hryllingi, mýkt og ýmis konar marglaga tilfinningum út í gegn og bræðingurinn verður þeim mun frábærri á lokametrunum með kærkominni vendingu í flottum eftirmála. Ef þetta kann að vera það síðasta sem við sjáum úr þessari seríu, þá er þetta algjörlega stöppugeðveik og sturluð endastöð.

En innilega má vona að við fáum meira!

Hér er hugmynd! Hvað með að taka ótrúlega þekktan og þrælskemmtilegan tölvuleik, sem spilast í rauninni út eins og löng bíómynd sem einkennist af litríkum persónum, ágætis grunnhugmynd og fínni blöndu af hryllingi og rugli, og búa síðan til kvikmynd sem á fáránlega lítið sameiginlegt með leiknum…
Until Dawn er ekkert alslæm mynd í sjálfu sér. Hvorki góð né glötuð. Hún er bara rosalega léleg ‘Until Dawn mynd’.

Grunninum er breytt, plottinu er breytt, persónum er skipt út fyrir miklu flatari karaktera (með einni undantekningu), andrúmsloftið á lítið sameiginlegt með upprunanum og atburðarásin fer svoleiðis í þveröfuga átt frá markmiði tölvuleiksins að eftir stendur ofsalega lítið sem réttlætir titilinn. Ef þessi mynd hefði heitið eitthvað annað og breytt einu eða tvennu í tengslum við ógnvald sögunnar, þá hefði niðurstaðan verið í töluvert betri stöðu. Þá hefði verið betra að meta ræmuna sem stórfína æfingu í mismunandi geirum (e. ‘genre exercise,’ ef svo mætti segja) frekar en að meðtaka allt ruglið sem þessa Until Dawn beinagrind frá Temu sem eftir stendur.

Vissulega ætti mynd að geta staðið sjálfstæð án þess að vera hlekkjuð einhverjum óþörfum samanburði við leikinn, en þegar myndin reynir að hlaða sig með ‘páskaeggjum’ og þvinguðum tengingum við upprunalega vörumerkið, er svolítið erfitt að aðskilja þetta tvennt. Auk þess var leikurinn virkilega, VIRKILEGA vinsæll, svo það er ekki beinlínis verið að svíkja einhverja ‘niche’ hópa.
Ef viðkomandi hefur aldrei spilað leikinn, er ólíklegt að þessi bíómynd sparki í gang einhvern brjálaðan áhuga til að rétta því við. Ef viðkomandi hefur spilað leikinn, þá er ótakmarkað hversu langt frústeringin nær út frá því hvernig hér er algjörlega happ og glapp hvenær leikurinn er notaður til fyrirmyndar og ‘lore’ tenginga. Hins vegar, ef viðkomandi er á ungum aldri og lítið sem ekkert séð af hryllingsmyndum, þá gæti Until Dawn hitt fullkomlega í mark.

Þessi mynd er ferlega aum og mild þegar kemur að drunga eða viðbjóði, en hún má eiga það að vera lífleg og stöku sinnum fersk í ‘time-loop’ nálguninni; hún er allavega uppfull af fríkuðum dauðasenum, fjölbreytni og nokkrum ágætis leikurum sem gera eins mikið og hægt er að gera við ferlega lítið (Odessa A’zion og Ji-Young Yoo eru svona helstu nöfnin þar). Svo er auðvitað meira en kærkomið að hafa Peter Stormare á svæðinu sem Dr. Alan Hill, aðallega til að innsigla lágmarks-tengivinkil við tölvuleikinn og karakterinn sem hann lék, en viðvera hans leysist hratt upp í tómt loft og frekar bjánalega tilraun til að koma peppi í aðdáendur tölvuleiksins. En litlir sigrar eru litlir sigrar, og betra er að hafa vannýttan Stormare frekar en engan.
Líkt og gerist í tölvuleiknum fer lokaspretturinn að gefa í og fókusa á svokallaðar Wendigo skepnur, sem var geggjuð og truflandi vending í leiknum en í bíómyndinni missa þessi óféti stórlega marks. Það er við flata atmóið að saka. Leikstjórinn David F. Sandberg (Lights Out, Shazam! ofl.) virðist óska meira eftir stemningu í líkingu við The Descent frekar en að blása umræddum tölvuleik til lífs á skjánum en allt undir taumhaldi hans skortir rétta drungann en gengur annað slagið upp í ógeðisflippi í anda Happy Death Day eða Sam Raimi á yngri árum sínum. Undir betri kringumstæðum væri ídeal að samsuðan af sprelli og óhugnaði hefði gengið upp í sama pakkanum, en í ljósi letinnar í handritsskrifunum – í bland við holurnar í plottinu – verður það að segjast ásættanlegt að myndin detti aldrei út í ólgandi leiðindi. Ef út í það er farið er þetta með hressari og skemmtilegri hrollvekjum síðustu missera sem varla er samt hægt að mæla með. Ef eitthvað er til í því.

Until Dawn myndin er asnalega meinlaus en á köflum fjörugur smakk-platti af hryllingsstílum, frá slasher- til splatter- og skrímslamynda, meira að segja með smá ‘found footage’ föndri í kaupbæti. Það er óneitanlega margt gotterí að finna í praktískum hönnunum þarna og effektum sem gætu glatt einstaklinga sem fá gott kikk út úr því að sjá fratleiðinlegar persónur deyja síendurtekið í tímalúppu-ruglinu. Meira en það er því miður ekki í boði, þannig að eftir stendur skítþunn stúdíó-hrollvekja sem bæði gælir við nýjungar en að sama skapi snýst í klisjukenndum hjólförum.
Tölvuleikurinn var fjarri því að vera gífurlega frumlegur eða stórkostlegur, en að minnsta kosti var hann ekki auðgleymanlegur og í það minnsta var heilmikið lagt í andrúmsloftið. Það að Until Dawn bíómyndin skilji svona fáránlega lítið eftir sig er eiginlega mesta syndin, og sóunin. Í þessu tilfelli hefði sennilega verið skemmtilegra að fá ömurlega mynd sem væri meira í takt við leikinn í stað þess að fá flatt ‘cash-grab’ miðjumoð sem reynir sitt allra besta til að vera eitthvað allt öðruvísi.

James Cameron gerir augljóslega ekki alltaf meistarastykki, en mannfjandinn kann óneitanlega að búa til meistaralega gott bíó. Hann hefur alla tíð hugsað í þægilega aðgengilegum einfaldleika í tengslum við sögustrúktúr og persónusköpun en með fáránlega flókinni aðferðafræði á bak við hverja framleiðslu, ef ekki brautryðjandi hverju sinni. Þetta snýst ekki bara um að kunna að afgreiða geggjað sjónarspil, heldur að skapa heilu þrívíðu heimana, framvindu með áhrifaríka keyrslu og sál eða tilfinningakjarna sem kann að skila sér, sama hvort kauði risti djúpt eða ekki.

Óháð gæðum filmógrafíunnar hefur Cameron skipað sér í allsvakalegan sérflokk með að eiga þrjá titla á listanum yfir fimm tekjuhæstu kvikmyndir allra tíma þegar þetta er ritað. Netverjar hafa oft fullyrt að Avatar (e. svonefndu ”Pocahontas-Strumpa-”)myndirnar hafi ekki skilið eftir sig neitt svakalegt ‘kúltúrs-fótspor’ ef svo má segja og lengi vel hefur verið djókað um Dances with Wolves/Ferngully líkindin, en Cameron hefur aldrei verið frumlegastur eða sterkastur í nýstárlegum efnistökum. Hins vegar má algjörlega færa rök fyrir því að hann veit hvað hann sönglar í tilfinningasveiflum sinna rússíbana, hönnunarblæti og duldum núans sem laumast inn á ólíklegustu tímapunktum. Það þýðir heldur ekki að þverneita því að Avatar-leikvöllurinn hans er á alla vegu hans eigin sérsniðna mýþólógía; uppfull af lífi, sturluðum hasarhugmyndum, úthugsuðum smáheimum og dáleiðandi umfangi.

Mögulega telst þetta til lítils sigurs en það er vægast sagt frískandi tilfinning að horfa á 400 milljón dollara júmbómynd sem ekki er byggð á bók, myndasögum, leikföngum, tölvuleikjum eða neinu tengdu samskonar nostalgíu. Þetta er 1000% sköpunarverk Camerons; epískt, óheflað, óskömmustulega melódramatískt og stappfullt af samfélagskrítík jafnt og góðgætum sem gera fjandi gott bíó að einhverju enn betra og ógleymanlegu.

Það segir sig sjálft að þriðja stórmyndin í seríu sem þessari er gífurlega ólíkleg til að lokka til sín nýja aðdáendur. Áhorfendur sem fengu lítið út úr fyrstu eða annarri myndinni eru líklegastir til að sjá Avatar: Fire and Ash sem tilefni til að liggja yfir símanum, ranghvolfa augunum og síðan eflaust upplifa allar þrjár – sérstaklega seinni tvær – sem pixlaða móðu sem klessist í minnisbúinu þannig að erfitt er að greina framvindu hverrar frá annarri. Auðvitað er það gott og gilt mat, en að leyfa sér EKKI að tapa sér í þessum klukkutímum af spiritúalismanum, sápuóperu-dramanu og ofar öllu hasarveislunni á Pandoru er blússandi missir fyrir skilningarvitin. Sérstaklega ef viðkomandi fílar almennt háfleyg ævintýri þar sem allt er lagt undir.

Samtölin ganga ekki alltaf upp en mikilvægustu mómentin lenda samt sem áður. Fire and Ash er umdeilanlega ‘meira af því sama’, nema bara á töluvert stærri skala, með miklu dýpri innsýn í dýnamík og samspil persónanna. Fyrst nú er loksins búið að stilla upp öllum taflborðum og meira svigrúm gefst til að draga fjölda karaktera á siðferðislega grárri svæði en áður. Nú er Cameron er kominn í logandi hágír með hæðir og lægðir Sulley fjölskyldunnar, vini þeirra, óvini og þær ófáu orrustur sem þar fylgja. Karaktersúpan er orðin meiri en áður og siglir að sjálfsögðu allt í kolruglaða en hágæða brelludýrð þar sem peningurinn sést svo sannarlega allur á skjánum – enn fremur í þrívídd og HFR.

Fer það heldur ekki á milli mála að Fire and Ash er langmesta adrenalín-rakettan af þessum þremur myndum. Hún er á fullri ferð frá fyrstu mínútum í átökum, eltingarleikjum, steiktum narratífu-þróunum en leggur allt undir til að blóðmjólka fáránlega grípandi dramatíska hápunkta. Bónusstig fær ræman líka fyrir að kynna til leiks stórskemmtilegt nýtt illmenni, sem er bálreiða eldkvendið Varang í funheitri og hressilegri túlkun Oonu Chaplin, auk þess smáatriðis að þetta er klárlega graðasta Avatar-myndin og verður hún yndislega gallsúr á köflum.

Þessi þriðja steraða sci-fi Strumpamynd er í sjálfu sér brillerandi dæmi um James Cameron í sínu Cameron-legasta formi hingað til. Áhorfandinn fær holskeflu af fjöri ef persónufjöldinn nær þér á einhverju stigi (en svona í alvöru, hvernig er ekki hægt að þykja pínulítið vænt um Neytiri, Ronal, Tuk, Kiri, Lo’ak, Spider og jafnvel Quaritch á þessum tímapunkti?). Að sama skapi, ef hugmyndaflugið kitlar og tilheyrandi einlægnin, þá fljúga þessir þrír klukkutímar hjá án erfiða. Það má vissulega finna fyrir lengdinni og sennilega fáeinum endurtekningum, en upplifunin er engu að framúrskarandi skrípó sem kætir, tryllir og knúsar fast til baka.

Skítt með óvinsælu skoðunina; þetta er besta myndin í seríunni til þessa.

How to Train Your Dragon frá 2025 er rándýr áminning um hvað How to Train Your Dragon frá 2010 er meiriháttar vel heppnuð teiknimynd; og um leið afar sérstakt dæmi um hvernig sumt virkar einfaldlega bara betur í forminu sem það var upphaflega hannað fyrir. Sem betur fer er þetta ekki á jafn slæmu eða sálarlausu stigi og (segjum) t.d. The Lion King rímeikið frá 2019, en hættulega nálægt þeim radíus engu að síður.

Eflaust gæti þetta snúist um hvora útgáfuna áhorfandinn horfir á fyrst, en það er erfitt að færa rök fyrir því að nýslípaða 2025-útgáfan komi nákvæmlega sömu framvindu betur til skila. Hængurinn í uppfærslunni felst til dæmis í ýktu hönnuninni á drekunum (og trúverðugum eðlisvísindum í læv-aksjóni, en það er allt annað mál…) og almennu útliti. Stíllinn virkar prýðisvel í tölvuteiknaða frásagnarstílnum – sérstaklega þegar skepnurnar eru teiknaðar með þessi ‘Disney-augu’… – en þegar leikarar standa á gervilegum, auðgreinanlegum, ofhönnuðum og yfirdrifnum settum fyrir framan auð tjöld, þá tapast eitthvað í úrvinnslunni. Sama þótt að leikararnir sem prýða skjáinn séu í raun ekkert svo slæmir.

Teiknimyndin náði líka fram ákveðnum tilfinningakrafti án þess að ofreyna, á meðan endurgerðin gengur öll út á það að mjakast á milli sömu hápunkta til að bókstaflega elta skottið á fyrirmynd sinni. Til að koma þægilegri samantekt á sitthvora upplifunina, þá virkaði upprunalega myndin eins og frískandi ævintýri þar sem stemningin náði að haldast á lofti með ýmsum göldrum sinnar úrvinnslu og yljandi hjarta. Nýja eintakið er aftur á móti bara kostnaðarsöm, tannlaus (tíhí…) og stílískt séð forljót ’tribute’ mynd – gerð til að svala nostalgíuþorsta fólks sem man kannski ekkert sérlega vel eftir teiknimyndinni, eða til að kynna nýrri kynslóð fyrir bæði metnaðarfullu en í senn furðu metnaðarlausu afriti.

Leikarar eins og Mason Thames, Nico Parker, Nick Frost og Gerard Butler (sem ljáði rödd sína eftirminnilega í frummyndinni) virðast lifa sig helling inn í sínar rullur en margir komast ekki alveg hjá því að vera eilítið stífir þegar á reynir mest. En þó senubyggingar og samtöl séu yfirleitt skot-fyrir-skot eins og í teiknimyndinni, vantar ýmist upp á trúverðugleika og tilfinningaleg smáatriði. Þar að auki missir húmorinn gjörsamlega marks í tilraunum til að endurskapa sömu brandara og voru áður unnir. Illskiljanlega verða sumir karakterar einnig óviðkunnanlegri í þessari útgáfu og almenna orkan í sköpunargleðinni er tónuð allsvakalega niður, sem gerir framvinduna kraftlausa, útþynnta og langdregnari. Meira að segja kvikmyndatakan hjá hinum yfirleitt áreiðanlega Bill Pope er oflýst, gráleit, leiðinlega litaleiðrétt og óspennandi, en ákvarðanir leikstjórans spila líklega eitthvað inn þarna.

Sennilega, undir venjulegri kringumstæðum, væri ósanngjarnt að hamra svona mikið á samanburðinum við frummyndina, en það kann að vera örlítið réttlætanlegra þegar Dean DuBlois er beinlínis að endurgera eigið verk. DuBlois var að vísu annar helmingur tvíeykisins við stjórnvölinn (hinn verandi Chris Sanders, sem kemur þessari framleiðslu hvergi við). Mögulega væri hægt að færa rök fyrir því að DuBlois virki betur í samstarfi við Sanders, á meðan hinn síðarnefndi virðist allavega hafa staðið sig ágætlega á eigin spýtum með hinni dúndurfínu The Wild Robot fyrir circa ári síðan. DuBlois hefur eflaust ástríðu fyrir Copy/Paste vinnunni sinni, en úrvinnslan gefur til kynna að 2025-myndin verði ekki sú langlífari af myndunum tveimur.

Til samanburðar, þá reyndi a.m.k. leikna rímeikið af Lilo & Stitch frá sama ári að prófa einhverjar nýjungar, aðra vinkla og stefnur. Þær gengu ekki allar upp, en að prófa nýja liti eða bragðtegundir réttlætir ögn betur peningamaskínuna sem óneitanlega um ræðir. Kaldhæðnislega var upprunalega Lilo & Stitch myndin einmitt leikstýrð af þeim DuBlois og Sanders. Ekki ólíklega markar það enn eitt sýnidæmið um að stundum er betra að fá ferskt blóð í að endurlífga eitthvað gamalt (Lilo & Stitch endurgerðin var nú ekki alslæm mynd heldur, svona af tísku-rímeiki að vera…).

How to Train Your Dragon frá 2010 var á vissan hátt ákveðin áhætta fyrir DreamWorks á sínum tíma og margborgaði sig. How to Train Your Dragon frá 2025 fangar gamla sjarmann í ákveðnum pörtum – eins og til er ætlast og það lyftir henni upp úr því að vera tótal drasl – en tilgangur hennar og framleiðsla snérist ofar öllu um að dýpka vasa framleiðenda. Eða sýna enn eitt skiptið fram á það hvað hugmyndabanki margra stúdíóa í Hollywood er innistæðulaus um þessar mundir. Eftir stendur óumdeilanlegur sigur hjá framleiðendum sem telja frumleika vera ofmetinn og ósöluvænan þegar kemur að svona fjárhæðum.

Hlynur Pálmason hefur einstaklega skemmtilega rödd, furðulegan húmor og flott auga fyrir mætti myndmálsins þegar kemur að kvikmyndagerð. Stundum hefur þessi samblanda hæfileika hans náð að forma góða narratífu þar sem hægt er að réttlæta heila bíómyndalengd (Vinterbrødre, Volaða land), en í öðrum tilfellum er eins og hann nái aðeins hálfri leið og situr þá meira eða minna uppi með aðdáunarverðar sögur sem eru þó ábótavant í heildarsýninni (Hvítur, hvítur dagur) og stappfullar af annaðhvort ríkjandi tómleika eða heilmiklum uppfyllingum. ‘Ástin sem eftir er’ fer því miður beinleiðis í seinni flokkinn.

Hér er mynd sem er hugsuð út sem meira lifandi ljóðlist, löðrandi í ágætu myndmálsblæti, eða múd-drifið verk til að undirstrika ákveðnar tilfinningar frekar en að keyra á A-til-B atburðarás. Tilfinning þessi snýst um að sýna (eins og titillinn gefur til kynna) þá ást sem stendur eftir hjá fjölskyldu í miðjum kaflaskilum. Fylgst er með sjómanni og strögglandi listakonu. Hjónin Maggi (Sverrir Guðnason) og Anna (Saga Garðarsdóttir) standa í miðjum skilnaði og þeirri andlegu og rútínu-ringulreið sem fylgir öllu slíku. Dýpra ristir innihaldið svo sem ekki, þó reynt sé eftir bestu getu að daðra við einhverja speki um manneskjuna, sjómennsku, listsköpun, fjölskyldutengsl, fjarlægðarmyndun, þrá, eftirsjá og hugrekki í formi þess að vera til staðar fyrir nánustu á erfiðum tímum.

Áhorfandinn fylgist trekk í trekk með alls konar normum, ónormum, börnum að leika, börnum að þrasa, börnum að horfa á Fóstbræður (grínlaust), óveðri svo rennur ræman sitt skeið og lítið við heildarmyndinni að gera annað en að yppa öxlum, hrósa kvikmyndatökumanninum (sem er reyndar Hlynur í þessu tilfelli), landslaginu, leikurunum (upp að vissu marki…), jafnvel fjölskylduhundinum líka sem reynir að stela senunni. En þar er sagan öll.

Andrúmsloftið ljómar af ljúfsárum yfirtónum og framsetningin er í stíl við brot mótandi minninga persónanna. Hlynur kortleggur þetta á blíðan, trúverðugan máta og nær sínu ætlunarverki þegar á heildina er litið, sem skilar af sér óneitanlega júník svip á einhverju verulega hversdagslegu. Markmiðið er að segja margt með litlu, jafnvel annað slagið salta smá absúrdleika þarna inn til að lífga upp á milda bömmerinn sem ræður hér ríkjum. Verst er bara að útkoman flæðir eins og samansafn endurtekinna punkta, uppfyllingarefnis og örfárra sketsa til að halda áhorfandanum vakandi. Eða kannski eru lykilpersónurnar bara ákaflega óspennandi fólk.

Myndin er svívirðilega hæg, óviðburðarík (með stolti, mætti segja), stefnulaus en stöku sinnum athyglisverð og frábærlega tilraunakennd. Síðan leysist hún frekar upp með tímanum í stað þess að ná einhverri lendingu þegar upp er staðið. Það er líklegast ósanngjarnt að dæma mynd sem þessa og óska eftir að lengra hefði verið gengið með samtölin, dramað, tilfinningavigtina og allt abstrakt föndrið, en sú kvörtun er klárlega samt við hæfi.

Hlynur virðist lítinn áhuga hafa á orsökum slitanna hjá lykilpersónunum, hvað þá propper smáatriðum sem bæta á persónusköpunina. Svipmyndir og ítrekuð innlit í alls konar og ekkert merkilegt hjá öllu þessu fólki getur glatt augað og komið heilanum til umhugsunar í vissum sprettum en tilfinningalega séð er þessi kvikmynd algjört svarthol. Eins og furðu margar íslenskar kvikmyndir blasa hér við efnistök sem hefðu betur dugað í langa stuttmynd eða mun styttri bíómynd. Þetta er kjörið dæmi um falleg bein með engu kjöti. Það má lengi dást að flottum beinum en næringin kemur úr kjötinu. Vissulega er margt fólk sem borðar ekki kjöt, en fullyrðingin stendur. Sömuleiðis má segja að margt fólk hefur bara ákveðið þol fyrir að brenna 100 mínútur þegar aðalatriðið sem umrætt listaverk skilur eftir sig er ekki mikið bitastæðara heldur en: “Skilnaður sökkar… en mikið er landslagið okkar fagurt!”.

Sem glæsilega skotin þematísk kássa af myndmáli og lágstemmdum tilfinningum, þá er alls konar konfekt til að dást að og sem útflutningsvara er þetta skítsæmileg kvikmynd, en að öðru leyti fer hún aftarlega í röðina í sarpi íslenskra kvikmynda um brotnar fjölskyldur þar sem of lítið er að frétta í myndrænu póstkorti.

Hvílíka filmógrafían. Enn eina ferðina hefur Paul Thomas Anderson sannað sína brillerandi hæfni þegar kemur að kvikmynd sem tekst að vera brakandi fersk, sitt og hvað af gamla skólanum, meinfyndin, óaðfinnanlega gerð, bitastæð og eftirminnileg. Þetta eru kostir sem hafa brennimerkt meirihlutann af verkum mannsins þó aldrei sé hægt að saka manninn um að hafa endurtekið sig of mikið eða gert sömu myndina tvisvar.

Sitt sýnist vissulega hverjum með hvað telst til meistaraverka og hvað ekki, en erfitt er að þverneita fyrir það hvað maðurinn kann sitt fag með ólíkindum vel og nær oft fram það besta úr hvaða leikarasúpu sem hann vinnur með; sama hvort um er að ræða Boogie Nights, Magnolia, Punch-Drunk Love, The Master, Phantom Thread eða One Battle After Another. Í öllum þessum tilfellum er þó sterk frammistaða leikara miklu meira en bara til skrauts og þjónar einhverri kröftugri sýn með tilheyrandi andrúmslofti þar sem yfirgnæfandi umgjörð er alveg upp á tíu. Auk þess eiga nánast allar myndirnar hans það sameiginlegt að verða betri á öðru, þriðja eða sjöunda áhorfi.

One Battle After Another er sprellifandi, klók og júník pólitísk satíra, drifin af þrususpennandi hlaupagangi, eltingarleikjum, hvassri ádeilu, athyglisverðum persónuátökum og einkennilega kómískri stemningu. PTA tekur frjálslegan snúning á skáldsöguna Vineland eftir Thomas Pynchon (hinn sama og skrifaði Inherent Vice) og blandar ákaflega vel saman sultuslakan retró-trylli og gamanmynd á rakettuhraða sem í senn segir góða samtímasögu sem kafar af óttaleysi í mál sem hafa verið á vörum allra síðustu árin. Í því samhengi er fjallað um upprisu fasískra afla, hvíta kynþáttahyggju, lögreglu- og hernaðarríki Bandaríkjanna, flóttafólk og mátt (eða vanmátt) byltingarsinna. PTA slær samt ítrekað á létta strengi í óforskömmuðum farsatón í efnivið sem kafar út í pólitíska sundrunga, valdastríð, hugsjónir, hollustuklemmur, togstreitu við sjálfið og (en ekki hvað?) þær táknrænu og bókstaflegu baráttur foreldra sem geta fundist handan við hvert horn til að tryggja börnum sínum öryggi.

PTA stjórnar tempói myndarinnar af stakri snilld, þar sem öflug klipping og mökk stressandi tónlist (meistari Jonny Greenwood er enn og aftur í bullandi fíling!) harmónerar við keyrsluna í plottinu. Það er svo mikil spenna og heljarinnar kraðak í loftinu alla myndina, sem stemmir býsna vel við panikkið og nojuna sem heltekur Leonardo DiCaprio alla myndina. Persóna hans er trekk í trekk einn ólgandi stressbolti, enda föst í óvæntum aðstæðum að þurfa að hafa upp á dóttur sinni og koma henni til bjargar áður en verri öfl hafa vinninginn. Dóttirin umrædda er leikin af nýstirninu (með svalasta nafn í heimi…) Chase Infiniti, sem hefur hérna þann einstaka hæfileika að stela og hlaupa burt með alla myndina frá öllum þeim kanónum sem umkringja hana.

Ef einhverjir leikarar eiga séns í að jafna þessa geislun og orku sem Infiniti hefur á skjánum, þá eru það þjarkarnir Benicio Del Toro og Sean Penn. Báðir tveir taka skemmtilegar og lúmskt bráðfyndnar persónur á blaði og gæða þeim lífi af gífurlegum absúrdisma án þess að tapa trúverðugleikanum, sér í lagi Penn sem helsti andstæðingur sögunnar.

PTA fær líka sérstakan plús í kladdann fyrir að gefa persónum þessarar myndar svona æðislega eftirminnileg nöfn (t.a.m. Perfidia Beverly Hills (Teyana Taylor), Ghetto Pat (DiCaprio), Sergio St. Carlos/Sensei (Del Toro), Junglepussy (Shayna McHayle), Virgil Throckmorton (Tony Goldwyn) ofl.) en ofurstinn Steven J. Lockjaw gæti vel verið einn alfyndnasti lúser og furðufugl síðustu ára og Penn túlkar karakterinn eins og ómögulega væri hægt að troða ósýnilega prikinu lengra upp í boruna á kauða. Gjörsamlega brilliant frammistaða, en eins og fram hefur komið er nóg af slíkum í þessari mynd.

Meira að segja DiCaprio hefur ekki átt svona frábæra rullu í merkilegan árafjölda og hérna sannast það að leikarinn er yfirleitt upp á sitt besta þegar hann leikur hálfgerðan aumingja (sjá The Wolf of Wall Street, Django Unchained og Once Upon a Time in Hollywood). Stundum verður frammistaðan pínu ‘overkill’ en hún virkar samt að allflestu leyti.

Það er eiginlega svolítið undrandi hvað PTA nær að halda traustu ef ekki pökkuðu flæði þegar lengra líður á framvinduna. Myndin hefst á þéttpökkuðum formála þar sem upplýsingadælan er stanslaus, en smám saman þynnist atburðarásin með tímanum. En síðan akkúrat þegar myndin er á mörkum þess að teygja á lopa skrípaleiksins, þá nær hún frábærri lendingu á lokametrunum með einni frumlegustu nálgun að bílaeltingarleik sem sést hefur í áraraðir. Nálgunin á þessu atriði er svo fáránlega einföld að eðlilegt er að klóra sér í hausnum yfir því hvers vegna þetta hefur ekki oft verið gert áður með þessum hætti. Senan er allavega ferlega líkleg til þess að stórlega auka fóbíu akstursfólks gagnvart blindhæðum. ÞAÐ er góð kvikmyndagerð.

Lengi vel væri hægt að kafa ofan í og kryfja þann núans sem er að finna í One Battle After Another, en þegar allt kemur til alls er myndin einfaldlega bara toppskemmtun sem rígheldur, geislar af orku og magnast í óvissunni um í hvað allt stefnir. Þetta er áberandi dýrasta mynd PTA til þessa og að öllum líkindum sú aðgengilegasta síðan Boogie Nights, þó að ræman sé óneitanlega gallsúr, löðrandi í vitleysu og heldur uppi ákveðnum samfélagsspegli þar sem taktfastar týpur eru rækilega teknar í nefið. Gjörðir persónanna skýra sig reyndar sjálfar og PTA virðist meira einbeita sér að breysku og smáatriðaríku manneskjunni í hverjum og einum, frekar en að dæma eða fordæma, enn síður sækja í þreytandi klisjur. Þetta á líka við um ýktustu persónurnar, sem komast hjá því að vera of skrípalegar og því eru allir þrívíðir einstaklingar. Sama hverjir gallarnir eru.

Það má deila um að myndin halli meira á vissan pólitískan pól en líka má færa rök fyrir að grín sé gert að öllum mögulegum hliðum. Myndin stendur allavega fyrir sínu sem óflokkanleg (en segjum) ‘mainstream-arthouse’ pólitísk satíra. Hún er fyndnari en margar pjúra grínmyndir síðustu missera, meira spennandi heldur en ófáar þráðbeinar hasarmyndir þarna úti, djarfari heldur en flestir pólitískir þrillerar undanfarinna ára og meira grípandi í persónudramanu heldur en fullt af einsleitum dramamyndum.

Í skemmra máli; ein með öllu. Allavega nálægt því.

Sumt er fyndnara á blaði eða í huganum en í framkvæmd. Vissulega veltur allt á vinnubrögðum, kómískum tímasetningum, úthaldi framvindu og úrvinnslunni almennt, en Anaconda ’25 er príma dæmi um eitthvað sem virkar fyndnara heldur en afraksturinn kemur til skila. Ef ekki þá bara þetta sígilda dæmi um efnivið sem betur hefði mátt vinna úr. Sér í lagi hefði meiri eða óvæntari húmor óskast, jafnvel eitthvað adrenalín þegar unnið er með flippaða skrímslamynd. Ef fyrirsjáanlegar bregður teljast ekki með, er þá merkilega lítinn púls hér að finna.

Þau Jack Black, Paul Rudd, Thandiwe Newton og Steve Zahn eru þarna öll í banastuði og bjarga því sem hægt er að bjarga með fínni orku. Það hljómar heldur ekkert illa í sjálfu sér að vaða í spennugrínmynd (þar sem meira er auðvitað hallað á grín en spennu) um vinahóp fjórmenninga sem á sér skondna tengingu við samnefndu (og sprellfjörugu) sorpmyndina frá 1997 – sem skartaði m.a. J-Lo, Ice Cube og Jon Voight – og leggja í ferðalag til að framleiða samskonar bíómynd. Hópurinn hyggst gera þetta með sama og ekkert fjármagn, takmarkaða hæfileika og ástríðuna eina að vopni.

Eðlilega þróast þetta tökusprell vinanna í alvöru baráttu upp á líf og dauða þar sem geysistór kyrkislanga herjar á hvern og einn í nánasta radíus. Undir venjulegum kringumstæðum ætti þarna að magnast upp almennileg keyrsla og jafnvel hugmyndaflug í aðstæðum þar sem stórhættuleg skepna getur dúkkað upp við hvert horn. Því miður verður það aldrei svo gott en það skrifast aðallega á bjarta og áhrifalausa andrúmsloftið, klisjusúpurnar, fyrirsjáanlega persónuboga og kraftleysið í helvítis skepnunni sem titill myndarinnar vísar í, þrátt fyrir skítsæmilegu brellurnar. Ætli það sé ekki alvarlegasta brotið…

Óhugnaðurinn virðist þó vera aukaatriði því í þessari stemningu snýst allt um að kitla hláturtaugarnar með lýjandi ‘Meta’ yfirtónum, sem er auðvitað alltaf ákveðin óskhyggja þegar bitlaust handritið fellur svona flatt. Leikararnir geta aðeins gert x mikið til að lyfta atburðarásinni úr því miðjumoði sem yfirgnæfir allt. Auk þess er erfitt að halda með persónum sem eru allflestar grautheimskar eða makalaust pirrandi eftir því sem á líður. Lukkulega eru fínustu auka(og gesta-)leikarar sem fylla þrælskemmtilega upp í þau svigrúm sem þeim gefst.

Enn fremur er leitt að leikstjórinn og handritshöfundurinn Tom Gormican skuli vera svona úti á þekju þegar hann hafði áður sent frá sér hina þrælfyndnu Meta-sprengju um Nicolas Cage, The Unbearable Weight of Massive Talent (en svo rifjast það upp að fyrsta myndin hans var sérlega auðgleymd mynd sem hét That Awkward Moment). Kaflarnir sem raunverulega hitta hérna í mark eru aðallega fyrri helmingnum, en snúast oftast um mómentin þegar kjarnahópur karakteranna er hvað mest sokkinn í þessa indí-framleiðslu sína, með tilheyrandi vangaveltunum um hvað myndin þeirra fjallar í tengslum við metafórur og þemu.

Í svona miklum ólgusjó af einkahúmor sem verður að óminnisstæðri heild þá teljast allir litlu sigrarnir til mikils. Til að halda í fleiri jákvæðar nótur er glápið ekki alslæmt og líður blessunarlega hratt hjá. Í besta falli er þetta ágætis mynd til að horfa á í flugvél ef vantar að drepa 90 mínútur án erfiða. Að vísu, þegar allt er ofantalið er miklu meiri kátínu, fyndni og skemmtilegra rugl að finna í Anaconda frá ’97. Líklega er það besti brandarinn.

Sentimental Value (e. Affeksjonsverdi) er kvikmynd um lífið, listina og erfið þemu án þess að setan verði óþægilega átakanleg eða þurfi að blóðmjólka allt með öskrandi framsetningu. Þetta er mynd um flóknar tilfinningar þar sem aldrei er unnið með ódýrt melódrama eða yfirtóna sem segja áhorfandanum nákvæmlega hvernig honum á að líða.

Listin leikur eftir lífinu og gjarnan öfugt. Eftir langan feril hyggst kvikmyndagerðarmaðurinn Gustav Borg snúa aftur með nýtt verkefni sem er fjármagnað af Netflix. Hann gerir ráð fyrir að dóttir hans, Nora, leikkona á sviði og í sjónvarpi, taki að sér aðalhlutverkið enda fer hann ekki leynt með að rullan er sérsniðin fyrir hana. En skömmu eftir andlát móður þeirra eru systurnar Nora og Agnes að tæma æskuheimili sitt í Ósló og endurmeta samband sitt við föður sinn. Þegar Nora hafnar hlutverkinu neyðist þá Gustav til að horfast í augu við þá staðreynd að fjarvera hans sem faðir hefur haft gríðarleg áhrif á dætur hans.

Hér mælist allt í litlum sigrum. Mætti jafnvel segja að lengi vel hefur það verið álitið sjálfsagt hvað Stellan Skarsgård er raunverulega magnaður leikari. Hann hefur nánast undantekningarlaust verið góður í hverju sem hann tekur að sér, en með Gustav Borg hefur hann fundið einn af sínum sterkari hápunktum á ferlinum. Ekki er það vegna þess að hann blæs út, svitnar eða sprengir æð í einhverri sýndarmennsku í hlutverkinu, heldur hversu snilldarlega tekst til hjá honum að skapa lagskiptan, þrívíðan einstakling sem ber marga galla sína að utanverðu. Eflaust fullmarga.

Það skrifast hins vegar á öfluga liðsheild þar sem Joachim Trier er við stjórnvölinn að stórleikurinn hjá Skarsgård er hvorki það besta né mest grípandi af þeim leiksigrum sem hérna prýða sýningartímann. Best allra á skjánum er tvímælalaust Renate Reinsve í hlutverki Noru, sem bæði gífurlega sympatísk en jafnframt gölluð á sinn máta, en Reinsve er ótrúleg þegar kemur að hljóðlátri þjáningu, duldri seiglu og komplexum sem segja allt án þess að samtölin þurfi að segja nokkuð. Þau Trier eru greinilega skotheld í sameiningu þegar verkin eru upptalin og gefur Reinsve frammistöðu sinni úr hinni frábæru ‘Verdens verste menneske‘ lítið eftir.

Inga Ibsdotter Lilleaas er sömuleiðis æðisleg sem Agnes og Elle Fanning sýnir fram á nýjar hliðar og stillingar á sjálfri sér og geislar af henni sem hin viðkunnanlega Rachel Kemp, stórleikkona sem ákveður að þiggja hlutverk Borgs sem Nora hafnaði. Það er aldrei dauð mínúta sem fylgir því að vera á fluga á vegg í lífi þessa fólks.

Persónurnar eru mannlegar, trúverðugar og úrvinnslan spriklar af núans, næmni, nánd og grátbroslegum vendingum sem rata beint í sálina og doka þar við. Til að kóróna þetta virðist Trier með einhverjum einkennilegum ólíkindum takast að ramma söguna og tilfinningakjarnann inn eins og það sé honum og teyminu alveg áreynslulaust. Trier tínir saman athyglisvert safn smámómenta sem raðast svo saman í óaðfinnanlega heild sem laumulega skilur meira eftir sig heldur en fyrst ber að geta.

Trier er auðvitað best þekktur fyrir svokallaðan ‘Osló-þríleik’ sinn og heldur áfram að sýna styrkleika sína í bílförmum. Hérna skoðar fjöllaga fólk, þar sem enginn er eingöngu góður eða slæmur einstaklingur, með áherslum á lækningamátt listsköpunar og fjölbreytni slíkra vinkla; Hvernig list getur nýst sem flóttaleið eða til að vinna úr hörðum raunveruleika, hvernig óuppgerð persónuleg mál geta óhjákvæmilega læðst inn í gefin verk (kvikmyndagerð í þessu tilfelli) og hvernig sumir nota listina til huggunar frekar en að takast beint á við rætur opinna sára. Sameiningarkraftur listsköpunar er sömuleiðis þarna í beinum fókus, en myndin ristir töluvert dýpra í nálgun sinni og sundurliðun á fjarlægð, höfnun, togstreitu, minningum, legasíu, ást, eftirsjá, óvæntri samstöðu og úrvinnslu á áföllum.

Stundum vill fólk háfleygt og yfirdrifið bíó til að flýja hversdagslífið í nokkra klukkutíma og sjá mikla peninga og fantasíu á skjánum, en svo er alveg jafn gefandi að geta fengið að glugga inn í líf viðtengjanlegra einstaklinga. Hvort tveggja – þegar upp á sitt besta – er vanmetinn galdur. En Sentimental Value nær að minnsta kosti sinni lágstemmdu lendingu með trompi. Burtséð frá bitastæðu handriti, grípandi samböndum, umræðuverðum smáatriðum og átökum persónanna, hangir hér einfaldlega bara glæsilega saman áhrifarík kvikmynd sem er meistaralega leikin, frábærlega strúktúruð og með fullkomið lag á því að skipta á milli hláturs og gráturs og alls þess á milli.

Á góðri íslensku kallast þetta framúrskarandi kvikmynd sem slær á allar tilætlaðar nótur.

Yfirleitt er miklu skemmtilegra að upplifa og ræða kvikmynd sem tekur athyglisverð feilspor og stóra sénsa heldur en góða og ágætlega gerða mynd sem skilur ekkert eftir sig. Þetta er í rauninni vélin sem keyrir allt hið áhugaverða þegar Megalopolis er til umræðu. Á annan veg er stjarnfræðilega aðdáunarvert og magnað að fjölhæfi tilraunþjarkurinn Francis Ford Coppola hafi lagt allt undir og fjármagnað sína eigin frumunnu stórmynd sem spilar ekki eftir neinum tilsettum reglum og skömmustulaust gegnsósa af hans persónulegu, listrænni sýn og rödd. Hins vegar er kjánalega stutt í eitt epískt ‘En…’…

Ef gæði listrænna gilda kvikmyndaformsins væru metin út frá áhættunni sem fór í að framleiða tiltekið verk, þá fengi Megalopolis sennilega fullt hús stiga. Ef gæði kvikmynda væru metin út frá því hversu gerólíkt tiltekið verk væri frá öllum öðrum myndum sem hafa verið framleiddar, þá fengi Megalopolis sennilega fullt hús stiga. Ef það væri merki um gæði að bjóða upp á hrútleiðinlega stirðan Adam Driver í burðarrullu og einstaklega óþolandi ofleik hjá Shia LaBeouf, þá fengi Megalopolis sennilega toppmeðmæli. Ef gæðakvarði bíómynda snérist um það hversu óbærilega mikið eitt handrit getur verið uppfullt af sjálfu sér, drukknandi í hégóma, yfirborðskenndri predikun, pínlegum táknmyndum, innantómu góli og merkingarlausri ádeilu sem hringsnýst í eigin vitleysu… þá væri Megalopolis sennilega með bestu myndum áratugarins.

Það kemur stöku sinnum fyrir að kvikmyndagerðarfólk missir sig svo mikið í draumaverkefnum sínum að sjónarmiðið eða heilsteypt samantekt út frá augum áhorfandans fer alveg út af sporinu. Megalopolis var á teikniborðinu og í kollinum hjá Coppola í áratugaraðir og heildin ber nákvæmlega öll merki um að vera sundurlaust samansafn hugmynda sem límast illa saman. Þessi mynd er svo mikið kraðak af skrípaleik, yfirgangi, stefnuleysi og fílósófíu-tilgerð sem gæti hafa átt að vera dulbúin sem einhver djúpstæð speglun á sögu Rómaveldis eða greining á hvernig pólitík samfélags getur hindrað framúrstefnulega hugsjón. Það má svo sem reyna lengi vel að grafa eftir haldbærum þemum en það er erfitt að túlka myndina sem annað en öskrandi yfirlýsingu hjá Coppola með yfirskriftinni “Aumingja ég; þjáði, mikli, stórsnjalli listamaðurinn og fari peningamennirnir til fjandans fyrir að skilja ekki verkið mitt…”

Fólkið á skjánum virðist að mestu vera merkilega til í þennan farsa og myndin svertir svo sem engar ferilskrár, en enginn kemur beinlínis vel út úr þessu heldur. Eina undantekningin gæti verið Aubrey Plaza (sem gengur undir meinfyndna nafninu ‘Wow Platinum’ í myndinni), sem lífgar talsvert upp á ruglið sem hún kemur sér í, og virðist vera ein meðvituð um að taka alvarleikann ekki of alvarlega. Með reglulegu millibili læðist þó upp að áhorfandanum sú tilfinning að Coppola hafi varla gefið fólkinu neina leikstjórn, heldur að flestir hafi aðallega leikstýrt sér sjálfum. Skýrasta dæmið þar er LaBeouf, sem betur hefði mátt skipta út fyrir smákrakka í manísku frekjukasti og niðurstaðan væri sú sama nema jafnvel örlítið eftirminnilegri.

Stærsta brot myndarinnar og leikstjórans hefur minna með þetta gallsúra innihald að gera, heldur nýtinguna á fjármagni framleiðslunnar. Megalopolis er sögð hafa kostað á bilinu 120-140 milljónir dala og er hrein svívirðing að peningurinn skuli varla sjást á skjánum. Myndin hefur vissulega umfang og ákveðinn metnað í ýkta sögusviðinu, en Coppola þarf að reiða heilmikið á tæknibrellur til að selja fantasíuna og ógrynni af yfirdrifnu myndmáli. Gallinn er að brellurnar líta oftar en ekki hræðilega út, fyrir utan það að litapallettan í andrúmsloftinu og steiktar, súrrealískar eða draumkenndar senur tæma ‘cinema’ braginn úr verkinu frekar en að bæta í hann. Lítur þá Megalopolis í staðinn meira út eins og kostnaðarsöm, djöfull langdregin og fjandi hallærisleg ilmvatnsauglýsing.

Þessi mynd er samt nægilega (átta)villt og sérvitur til þess að geta lokkað til sín einhvern költ-status á komandi árum. Hvað aðdáendur þessarar myndar gætu fengið út úr henni er bölvuð mystería en auðvitað er alltaf jákvætt ef eins manns tímasóun hefur getuna til að vera eitthvað niche-konfekt þess næsta. Ef það er eitthvað til sem heitir aðdáunarvert drasl, þá má alveg smella þeirri lýsingu á Megalopolis. Í besta falli er þetta ein frumlegasta útfærsla fyrr eða síðar hjá áður virtum leikstjóra til að bjóða upp á að þefa af eigin prumpi í rúmlega tvo klukkutíma.

PS. Eins úldin og þessi kvikmynd er, mæli ég innilega með heimildarmyndinni MEGADOC eftir Mike Figgis. Það er sjúklega hressandi innlit í þennan ruglaða framleiðslusirkus.

Hið óhjákvæmilega er orðið að veruleika. Scream-myndirnar hafa algjörlega og eiginlega óvart breyst í ’Stab’ seríuna. Sjöunda myndin virðist marka þau merku og fratleiðinlegu kaflaskil.

Fyrir þrjátíu árum síðan gerði Scream allt vitlaust og áhorfendur voru hiklaust ólmir í meira og enn meira. Þessi myndabálkur úr smiðju hrollvekjumeistarans Wes Craven hóf þarna langlífu göngu sína og síðan þá farið í gegnum alla flóruna af gæðum í höndum mismunandi teyma og leikstjóra.

Það sem upphaflega hófst og hélt takti sínum sem ‘whodunnit’-slasher ádeila á hryllingsmyndaformúlur með alls konar útúrsnúningum og kómískum góðgætum, er nú orðið að nákvæmlega því sem myndirnar hafa verið að gera grín að. Allur broddur er farinn, frumlegheit víkja nú fyrir myglulegum klisjum, spennan er orðin að rútínu og dulúðin orðin að djóki. Það versta við Scream 7 er samt sú tilhugsun að myndin hefur engu skemmtilegu við seríuna að bæta sem hefur ekki verið áður eða enn betur útfært.

Hingað til hefur Kevin Williamson oftast komið að seríunni sem handritshöfundur eða framleiðandi, en núna er kauði sestur í leikstjórastólinn og færir lítil rök fyrir því með útkomunni að framvindan snúist ekki í hjólförum. Williamson hefur líka verið taktfastur í þeirri ákvörðun að sleppa öllum ‘Meta’-áherslum að þessu sinni, sem gerir ræmunni enga greiða því úr verður þá bara ósköp venjuleg og bragðlaus slasher-mynd.

Þrátt fyrir nokkrar semi-áhugaverðar tilraunir til nýjunga (t.a.m. einn afskaplega mislukkaðan gervigreindar-vinkil…) verður atburðarásin fljótlega farin að missa allan damp áður en líður að svörum og uppgjörum í plottinu. Það hefur líka þreytandi áhrif á spennugjafann þegar handritið gefur sumum persónum mjög þykka plott-brynju en öðrum ekki. Að þessu frátöldu eru fáeinir líflegir leikarar sem hverfa fullsnemma eða hafa furðulítið með heildina að gera þegar upp er staðið. Því miður telst það til þungra spilla að fara nánar út í það, en ef þú veist, þá veistu.

Scream 7 er ekki alfarið glötuð samt. Það eru nokkrir öflugir sprettir hér og þar. Upphafssenan er helvíti sterk og gefur bæði skemmtilegan og svekkjandi tón fyrir það sem koma skal. Williamson fær líka ágætis stig fyrir að huga að andrúmslofti og kvikmyndatakan er sennilega með betri sem sést hefur í öllum átta myndum seríunnar. Það er líka ákveðin ánægja í endurkomunni hjá Neve Campbell, sem er blessunarlega glaðvakandi og með áhuga fyrir því að gera sem mest úr sinni nærveru (annað en Courteney Cox, sem er alveg komin á sjálfsstýringu). Campbell getur samt litlu bjargað því hvað lokaþriðjungurinn er slappur; bitlaus, ruglingslegur, kjánalegur og með öllu ófullnægjandi.

Að þessu öllu sögðu, er aðeins meiri púls og hugmyndaflug í þessari mynd heldur en Scream 3, en það er heldur ekkert gott lúkk að þurfa að slást um botnsætið. Serían hefur haldið skítsæmilegu flugi í skemmtanagildinu almennt, en þegar grunnurinn að skemmtanagildinu er orðinn ábótavant út af lélegu handriti, þá er lítið annað hægt en að telja saman litlu sigrana. Þó þeir raðist ekki upp í neitt merkilegt þegar á botninn er hvolft. Annars er greinilegt að Scream 8 sé í spilunum. Kannski hefur hún þorið til að fara alla leið með þær hugmyndir sem þessari tókst að klúðra með ónefnda karaktera og pælingar.

En það er stórt ‘kannski’ og langsótt beiðni að séu einhverjar ferskar nálganir eftir þegar kemur að Ghostface-stemmara. Þegar horft er til baka hefði trúlega bara verið sterkari leikur að leyfa seríunni að deyja eftir að Wes kvaddi.

Metnaður krefst vissulega fórnar en blindur metnaður sem stýrist af vægðarlausri sjálfumgleði getur verið fullkomin leið til glötunar. Ef ekki þá ávísun að mjög háu falli. Þetta er undirstaðan í Marty Supreme þar sem um er að ræða íþrótta- og lítilmagnamynd nema með því tvisti að sportið sjálft er í raun aukaatriði og söguhetjan endemis fífl sem brennir ófáar brýr til að uppfylla sína meintu köllun í lífinu. Hvert óþarfa vesenið á eftir öðru vindur upp á sig í lífi borðtennisspilarans Martys Mauser og fær áhorfandinn besta sætið til að fylgjast með hæðunum og lægðunum. Uppgjöf er samt aldrei í spilunum hans, sama þótt að vasarnir séu galtómir eða erfitt er að koma þaki yfir höfuðið. Allt annað er aukaatriði og ef einhverjar afleiðingar fylgja gjörðum hans, þá er hvergi hugsað um neina brú fyrr en komið er að henni. Síðan kveikir hann yfirleitt í henni skömmu síðar án þess að líta við öxl. ‘

Marty Supreme vekur reglulega upp spurninguna ‘Hvar og hvernig endar þetta allt saman eiginlega?’ en á meðan myndin spilast út hefur með absólút ágætum tekist að skapa taugatrekkjandi stemningu með hvassri en þrælskemmtilegri karakterstúdíu þar sem sterk nærvera allflestra leikaranna á skjánum skilur fullt eftir sig. Fremstur á meðal jafningja þar er að sjálfsögðu aðalmaðurinn sjálfur, Timothée Chalamet, sem rúllar upp þessari rullu eins og ekkert sé auðveldara – svo ekki sé minnst á kunnáttu hans með borðtennisspaðanum. Chalamet hefur hingað til verið býsna mistækur og oft ekki alveg með innistæðuna í vigtinni sem lokavaran þykist selja (sjá t.d. A Complete Unknown). Undir taumhaldi ‘betri’ Safdie-bróðursins nær Chalamet að vera endalaust sprækur og grípandi til áhorfs, alveg sama hversu andsstyggileg og óviðkunnanleg persónan getur orðið. Myndin er reyndar lauslega byggð á sönnum atburðum og einstaklingi en það þarf ekki nema einfalda Google-leit til að fá tilfinningu fyrir öllu listræna leyfinu, en engu að síður er þrælskemmtilega unnið úr þeim efnivið að gefa sterka heildarmynd af skaðsemi, draumórum og afleiðingum.

Marty Mauser hikar ekki við að stinga sína nánustu af, ræna, svindla, ljúga, flýja og allt gert í þágu sinna hæfileika sem stýrðir eru af hans eigin sannfæringu um að hann sé lifandi goðsögn á sínu sviði. Áhorfandinn kaupir það í vissum mæli enda er gæinn augljóslega framúrskarandi borðtennisspilari sem frá upphafi sögunnar gefur loforð um að komast langt ef egóið verður honum ekki að skaðlegu falli. Mauser kveðst sjálfur vera “versta martröð Hitlers” sökum þess að vera gyðingur á sjötta áratugnum sem nýtur velgengnis í lífinu. Það er þó aðeins brotabrot af stóru orðunum hans og sjálfsdýrkun en þá kraumar undir ákveðinn galdur í framsetningu myndarinnar; áhorfandinn byrjar smám saman að finna fyrir sálinni í manninum. Ekki of mikilli, en allavega nægilegri til að afskrifa Mauser ekki sem ólæknandi sósíópata. Hann er vissulega narsissískur og óforskammaður, en hann er ekki með öllu móti hjartalaus. Hann er svo sem síðastur til að sjá sína duldu kosti í formi einhverrar sálar, en þetta gefur áhorfandanum smávægilega tilfinningu fyrir því að halda með honum þegar mesti skíturinn er skeður. Jafnvel er hæpið að segja að hægt sé að halda með honum. Trúlega snýst þetta meira um að leyfa karakternum að njóta vafans og vonast til að sjálfsskaðinn minnki, helst til að áhorfandinn fari ekki sjálfur í algjört þrot út af álaginu sem yfirgnæfir atburðarásina.

Chalamet leynir stundum á sér temmilegum sjarma í hlutverkinu þegar kallað er eftir því en umfram allt rýkur drengurinn af manískri orku sem heldur ræmunni örugglega á hans herðum. Það er líka skothelda handritinu að þakka og það skrifast á Josh Safdie og Ronald Bronstein. Ef það er einhver endurtekinn kostur sem hefur fylgt Safdie-nafninu – sérstaklega þegar Josh á í hlut – þá er það færni til að viðhalda ótrúlega stressandi keyrslu (sjá Good Time og Uncut Gems) og Marty Supreme heldur frábærri keyrslu miðað við lengd sína, og ekki síst miðað við það hversu þunn framvindan reynist vera þegar upp er staðið. Nóg er um að vera út þessar 150 mínútur en handritið dettur í alls konar útúrdúra sem leiða ekki alltaf að neinu stórmerkilegu, en skemmtanagildið dalar aldrei.


Chalamet er líka umkringdur bæði kanónum og stórlega efnilegum einstaklingum, en þar koma Gwyneth (velkomin-aftur-í-leiklist)Paltrow, Kevin O’Leary, Tyler ‘The Creator’ Okonma, Fran Drescher, Penn Jillette (sem er sama og óþekkjanlegur!), Abel Ferrara og Odessa A’zion geysilega sterk inn. A’zion fer trúlega hvað léttast með að gefa myndinni smá auka (en á sama tíma pínu prakkaralegt) hjarta og helsta skotmarkið fyrir ósvikinni samúð áhorfandans. Það munar um slatta, því án hennar væri sagan sennilega meira krefjandi til áhorfs í öllu kaosinu og hefði þynnst út hraðar.

Marty Supreme er fyrsta sólómyndin hjá Josh Safdie í næstum tuttugu ár án bróðurs síns (enda slitu þeir samstarfinu og Benny fór að tönglast á bitlausa miðjumoðinu The Smashing Machine) og öllu er sérdeilis tjaldað til. Myndin er sú dýrasta til þessa sem gæðarisarnir hjá A24 hafa sent frá sér og er hver dollarinn nýttur til hins ítrasta. Hér er enginn stjarnfræðilega mikill framleiðslukostnaður í boði en af svona umfangsmikilli períódumynd að vera er nóg til að hrópa húrra fyrir. Auk þess er kvikmyndataka hins ávallt áreiðanlega Darius Khondji alveg geggjuð, hljóðvinnslan meiriháttar vel unnin og uppfull af viðeigandi kraðaki og hávaða, leikmynd og búningar upp á tíu og svo framvegis. Tónlistarbræðingurinn smellur líka einstaklega vel, hvort sem um er að ræða score’ið frá Daniel Lopatin eða lagavalið sem er ekki þéttbundið við tímabil sögunnar, heldur spannar ýmis mix og m.a. ‘70s og ‘80s hittara. Það rammast líka nokkuð snögglega inn í upphafs-kreditlistanum að hér er engin standard íþrótta- eða ævisaga á ferðinni; þegar Safdie kemur með getnaðarlega tilvísun í upphafið á Look Who’s Talking – af öllum myndum… – með Forever Young mjög svo eftirminnilega á fóninum. Tónninn er þarna strax sleginn um hvernig myndin getur farið í alls konar ófyrirsjáanlegar áttir, með innihaldinu og stílnum.

Ef eitthvað skal setja út á, væri það t.d. bláendirinn. Frammistaðan, hugmyndin og sérstaklega lagavalið hittir algjörlega í mark en það má færa rök fyrir því að endastöðin sé eilítið ótrúðverðug í samhengi myndarinnar. Upp kemur ákveðin vending í persónuörk Mausers sem er mögulega áhorfendavæn í Hollywood-skilningi en í ljósi alls sem á undan hefur komið er þetta mikil sveifla og snöggbreyting sem þarna bregður fyrir. Kannski má deila um hvort umræddur endir sé meira niðurdrepandi heldur en blasir þarna við, en upp að þessu hefur ekki margt við handritið verið sérlega opið til neinnar túlkunar. Niðurstaðan sækist ekki eftir neinum sturluðum núans og með því koma nokkur mínusstig.

En hvað um það, Marty Supreme er ofar öllu spriklandi góð skemmtun. Hún er einnig áferðarmikil, æsispennandi á tíðum og missir sjaldan dampinn með þessari forvitnilegu innsýn í líf manns sem er morandi í göllum.

Eddington fangar fullkomlega svipmynd af þeim heimi og enn fremur vestræna heimi samtímans og undanfarin ár. Hún sýnir bæði ýkta og raunsæja mynd af Bandaríkjunum á tímum COVID-faraldursins og í senn hvernig fólk leyfir samfélagsmiðlum að stjórna sjálfinu eða móta eigin lífsgildi, jafnvel þótt um ræði eintóma sýndarmennsku, og valda klofningum. Þetta er mynd um innistæðulausa reiði, samfélagslegan sundrung, vopnavæðingu algórithma, fáfræði og valdaníð. Og jú, þar sem þetta er nú mynd frá hæfileikaprakkaranum Ari Aster er aldrei langt í sótsvarta húmorinn, grimma kaldhæðni og klisju-útúrsnúninga þar sem áhorfandinn getur næstum því skynjað púkalega glottið á kvikmyndagerðarmanninum út alla lengdina – og sérstaklega í lokahlutanum. Í enn styttra máli; mynd sem er alls ekki líkleg til að vera tebolli (eða bjórkanna) allra.

Eftir fjórar gerólíkar myndir hefur Aster farið þá leið í atvinnulífinu að senda frá sér kvikmyndir sem verða sífellt óaðgengilegri með hverju framlagi. Eddington er að vísu ekkert í líkingu við að vera sambærilega kexrugluð útrásarstemning og einkenndi hina vægast sagt gallsúru Beau is Afraid, en hún er ekkert skelfilega langt frá því heldur, að minnsta kosti eftir því sem á líður. Myndin blekkir talsvert á þannig máta að hún heldur ágætlega lágstemmdu og jarðbundnu flæði í tvo klukkutíma, áður en þá allt fer gjörsamlega til andskotans og meira til á seinasta hálftímanum. En þá fer líka að skýrast töluvert betur hvað í heita helvítinu Aster er að reyna að segja með þessari bleksvörtu ádeilu, sem ber einnig keim af nýstárlegum vestra, pólitískum trylli, hasarmynd og abstrakt grínmynd. Djúsí kryddblöndumyndir eru nú svo sem sjaldan eitthvað til að fordæma, veltandi á vinnubrögðum. Vitaskuld.

Þegar auðveldlega var hægt að flokka fyrstu tvær kvikmyndir Asters (Hereditary og Midsommar) sem einkennilegar hryllingsmyndir, virðist kauði vera kominn með ólæknandi æði fyrir hið óflokkanlega með seinni tveimur. Því verður það að segjast nokkuð grillað hvað A24 virðist gefa honum mikla peninga til að gera hvað sem honum sýnist, hvort sem það skilar hagnaði eða áhorfendaánægju eða ekki. Aster virðist vera algjörlega í þeim pakka að skemmta sjálfum sér ofar öllu og áhorfandinn fær að fljóta með í aftursætinu. Eða skottinu.

Aster er jafnframt kominn í hóp þeirra kvikmyndagerðarmanna þar sem æskilegra er að horfa oftar en einu sinni á myndirnar hans (eins mikið púl og það getur verið í vissum tilvikum…) til að ná almennilega að meðtaka öll litlu merkin og smáatriðin sem raðast upp í óhuggulega úthugsaða heild. Hvort sem viðkomandi elskar, fyrirlítur eða yppir öxlum yfir nokkrum Aster-myndum, er ansi hreint greinilegt að maðurinn leggur heilmikið í myndirnar sínar og þá allt of mikið til að grípa í einni setu. Stundum verða myndirnar hans betri með fleiri glápum, stundum ekki, en pakkarnir eru yfirleitt þess virði að stúdera því þeir eru fjarri því að vera innantómir eða yfirborðskenndir.

Hvað Eddington varðar eru helstu skilaboð hennar frekar augljós og yfirdrifin, en nóg er samt til að kjamsa á þegar framvindan er svona steikt, ófyrirsjáanleg og klækjótt. Að þessu sögðu, þá er löngu kominn tími á það að einhver agaður framleiðandi ef ekki klippari taki erfitt samtal við leikstjórann upp á átakanlega bugandi lengdartíma að gera. Aster er farinn að detta svolítið í þá gryfju að taka sér 20 mínútur í það að segja eitthvað bersýnilegt eða æpandi þegar fimm mínútur hefðu áreiðanlega dugað. Reyndar er gaman að pikka upp á litlum díteilum í persónuprófíl hvers og eins þegar símarnir (eða feed’in) eru sýndir og hvers konar greinar eru gíraðar að viðkomandi. Að sama skapi eru nokkur skot af tölvuskjám eða desktop’um sem segja heilan helling um eiganda hvers tækis, hvort skjárinn sé t.d. í algjörri óreiðu eða ekki. Þetta eru hlutir sem best fúnkera auðvitað þegar pásutakkinn er við hendi en gefur auka krydd.

Hingað til hefur aldrei neinn leikari komið illa út úr filmógrafíu leikstjórans og sú hefð er enn til staðar. Joaquin Phoenix er löngu búinn að mastera það að meðhöndla eymdarlega aumingja á skjánum og Eddington er engin undantekning, enda hefur hann (aftur) það hlutverk að bera uppi mestalla myndina. Pedro Pascal er sömuleiðis með minnisstæðan karakter og nærveru með vídd sem reyndar hefði meira mátt fá að njóta sín. Hann er pínu skömmustulega vannýttur og hverfur aðeins of snemma úr sögunni, þó það sé eflaust ætlunin og tilgangurinn. Reyndar er tilfinningin síður sú að þetta hafi verið ætlunin og meira eins og skjátíminn sé tengdur því hvað Pascal hefur verið endalaust upptekinn og eftirsóttur síðustu misserin, að þetta hafi verið það mesta sem hann gat leyft sér að gera.

Aukarullur hafa mismiklu við að bæta, sem er alltaf leitt í 140+ mínútna setu. Þau Emma Stone og Austin Butler eru góð ef ekki hálfpartinn á sjálfsstýringu í þeim mómentum sem þau fá en skilja ekkert sérlega mikið eftir sig og lenda eiginlega í sama pakka með að nýtast frekar illa. Að vísu er engum sóað í sama mæli og hinum yfirleitt áreiðanlega Clifton Collins Jr., sem er næstum því óþekkjanlegur ofan í allt annað sem einn af mikilvægari karakterum sögunnar. Fáeinir aukaleikarar fá að skína í sínum sprettum en almennt séð er það Phoenix sem sér um öll erfiðu verkin. Frammistaða hans í Eddington stendur þó stjörnuleik hans úr Beau is Afraid nokkuð langt að baki, ef þetta snýst um eftirminnilega lúsera og nýjar áskoranir fyrir leikarann.

Það er temmilegan brodd að finna í Eddington og myndin verður aldrei uppfull af endurtekningum, tilgerð eða leiðinlegum vendingum. Pólitískt séð á hún því miður ekkert í (segjum bara…) One Battle After Another frá sama ári og heldur ekki húmorinn ef út í það er farið. Myndin hefur tvímælalaust eitthvað pönk í sér þar sem myrkur níhilismi yfirgnæfir allt en skilar sér með sérviskulegum tón sem er allt annað en dæmigerður. Kannski leynist einhver falin perla í Eddington eftir því sem tíminn líður og fólk upplifir meiri fjarlægð frá m.a. COVID-tímunum eða fasistafarsa og viðbjóði undanfarinna ára. Kannski smellur allt óaðfinnanlega í þriðja áhorfi eða kannski er bara Ari Aster enn að fóta sig. Ef þetta er hann að misstíga sig, þá er það svo sannarlega með athyglisverðum hætti. Einn daginn hlýtur hann að drita út bíómynd sem mun lifa góðu lífi sem graníthart meistarastykki.

Sú mynd er allavega ekki Eddington.

Aldrei er góð vísa of oft kveðin, ekki satt? Hin goðsagnarkennda skáldsaga Wuthering Heights eftir Emily Brontë frá 1847 hefur nú verið reglulega kvikmynduð á nánast hverjum áratug síðan á þriðja áratug síðustu aldar. Þessi tímamótasaga um erfiðar (lesist: eitraðar) ástir, þráhyggju, hefndir, stéttaójafnvægi, örlög og kynslóðaskipti hefur farið í gegnum öll mögulegu form til að höfða til nýrra kynslóða, frá einfölduðum bíómyndum til mini-sería og afbakaðra hroða (helst ber þar að nefna rokkuðu unglingamyndina frá 2002 eða Lifetime-mynda viðbjóðinn Wuthering High School frá 2015…). Hver flutningur hefur átt sinn sérflokk þegar kemur að áherslum en hörðustu aðdáendur bókarinnar hafa margir hverjir fært rök fyrir því að sögunni hefur aldrei fyllilega náð að komast til skila. Af þeim bíómyndum eða sjónvarpsmyndum/þáttum sem hafa litið dagsins ljós, er svo mikið allavega víst að engar tvær nálganir hafa verið eins – og allflestar nálganir hafa verið umdeildar.

Þá er komið að hæfileikabúntinu Emerald Fennell til að setja sinn svip á heildarverkið með 2026 útgáfunni, eða tæta það í sig, réttar sagt. Fennell hefur frábærar myndir að baki eins og Promising Young Woman og Saltburn þar sem ljóst var með báðum tveimur að hér væri um vægðarlausa, hugrakka og flugbeitta kvikmyndagerðarkonu að ræða sem hræðist þess ekki að mjaka sér í truflandi þemum. Wuthering Heights ’26 er svo sem engin undantekning þar enda aðlögun sem er algjörlega óhrædd við að blása upp grimmdina og fáein óþægindin í sögu Brontës sem aðrar túlkanir hafa látið eiga sig, oftar en ekki. Áhersla aðlöguninnar hjá Fennell – svona til að einfalda hlutina aðeins – virðist koma í formi spurningarinnar; “Hvað með Wuthering Heights… nema bara graðari?”.

Bökkum aðeins til að renna yfir beinagrindina: Sögusviðið er Yorkshire í Englandi. Á heimilinu Wuthering Heights ákveður húsbóndi nokkur að nafni Hareton Earnshaw að taka lítinn skítugan dreng í fóstur. Pilturinn fær nafnið Heathcliff og í uppvextinum verða þau Cathy Earnshaw óaðskiljanleg. Þau þvælast saman um heiðina, frjáls og kærulaaus um árabil. Þá flækjast málin þegar þau vaxa úr grasi en þegar Heathcliff vill eignast Cathy sem eiginkonu hefur hann ekki neitt fram að færa sökum þess að vera eignalaus og ættlaus. Hann hverfur brott í dágóðan tíma og hún giftist glæsilega herragarðseigandanum í nágrenninu, Edgar Linton. En Cathy gleymir ekki Heathcliff svo auðveldlega og þegar hann snýr aftur, lítandi út eins og vellauðugur aðalsmaður, ná ástríðurnar og takmarkalaus hefnigirni hans smám saman yfirhöndina.

Þessi skáldsaga hefur oft verið réttilega gagnrýnd fyrir að vera einhver misskildasta ‘ástarsaga’ fyrr eða síðar. Hún er svo sannarlega gotnesk saga um ástina, en oft áður hafa gefnar áherslur glatast í flutningnum. Wuthering Heights er harmi slegin örlagasaga um vafasamar gjörðir tveggja ástfanginna einstaklinga á nítjándu öld. En þar er sagan varla sögð nema hálf, því í bókinni er síðan einnig fjallað um næstu kynslóð persóna og ýmis konar yfirnáttúrulegheit eða draugagang. Hingað til hefur ekki verið ofboðslega vinsælt að fókusa á þessar viðbætur (sum sé næsta kynslóð og draugagangurinn) og Fennell heldur í þá hefð að láta ekki á það reyna og kvikmyndar þá aðeins helming bókarinnar og með heilmiklu listrænu leyfi. Nálgunin er gífurlega athyglisverð, skemmtilega ýkt og bitastæð að mörgu leyti en ferlega líkleg til að gera pjúristana alveg tryllta. Mætti jafnvel færa rök fyrir að sumar viðbæturnar geri það að verkum að Brontë margsnúi sér í gröfinni, en augljóslega ekki í fyrsta eða ellefta skiptið.

Bókin er strípuð verulega niður og gerir fjölmargar breytingar en það sem eftir stendur undirstrikar ákveðin atriði sem fyrri aðlaganir hafa ekki þorað að snerta; Það að sýna báðar lykilpersónurnar upp á sitt versta. Hingað til hefur það yfirleitt verið Heathcliff sem hefur reglulega verið sýndur í sínum marglaga prófíl, frá því góða til skepnunnar (og hingað til hafa dekkri hliðarnar verið hvað eftirminnilegastar í túlkun Ian McShane, Ralph Fiennes og Tom Hardy). Í 2026 myndinni er Cathy alveg jafn mikill fantur í sinni þrjósku og framkomu. Fennell hefur reynt að einfalda söguna þannig að sambandið hjá Cathy og Heathcliff eigi allan forgrunninn og ýtir aðrar (eða sameinar) persónur dálítið til hliðar. Að sama skapi er stílísering leikstýrunnar keyrð upp í hæsta gír; með yfirdrifnum leikmyndum, búningum sem eru ómögulega í takt við tiltekið tímabil sögunnar og heilmiklum expressionisma í litanotkuninni. Út frá sjónræna gildinu er erfitt að þverneita fyrir það hvað þessi kvikmynd er mikið sjónrænt og listrænt meistara-voðaverk.

Ef það er eitthvað sem virkar alveg ómögulega við myndina, er það því miður sterkt lykilatriði; Þau Margot Robbie og Jacob Elordi hafa óþægilega takmarkaða kemistríu á skjánum – annað en mætti svo sem segja um þau í kynningarviðtölum fyrir myndina. Hvort þeirra í sitthvoru lagi passar skítsæmilega í sína rullu og samspilið er almennt prýðilegt en ferlega ábótavant í samhengi heildarsögunnar. Þau kjamsa á gallaðri hliðum Cathys og Heathcliffs af absólút bestu lyst, en mýkri tengingin þeirra á milli er tómleg, ósannfærandi og á tíðum pínleg í melódramanu. Það verður samt að segjast að tungan í Elordi á mesta leiksigurinn í myndinni. Ekki síst þegar leikarinn byrjar örsnöggt að sleikja vegg sem er módelaður í stíl við húðina á Cathy.

Talandi um þennan leikhóp, þá mætti halda að Fennell sé að springa úr prakkaraskap og uppreisn þegar kemur að leikaravalinu yfir heildina, eins og hún sé að rembast við að styggja þá áhorfendahópa sem elska bókina. Til dæmis með því að ráða ljóshærða skutlu í hlutverk Cathys sem er sögð vera dökkhærð í skáldsögunni, hávaxinn og skjannahvítan hönk sem Heathcliff þegar honum er lýst í bókinni sem “dökkum”, en þá í staðinn setja leikara úr minnihlutahópum í hlutverk Edgars Linton (Shazad Latif) og aðstoðarkonuna Nelly (Hong Chau). Það er svo sem ekkert út á neina leikframmistöðu að setja þegar allur hópurinn er skoðaður, en engu að síður mætti kalla þetta nokkuð sérstakt. En Fennell virðist hvort sem er vera trekk í trekk að hrækja á sögulega nákvæmni, svo þetta rammast allt saman inn sem hluti af yfirdrifnum stílbrögðum. Peningarnir sjást á skjánum en efnislega er margt þarna í óreiðu sem auðveldara er að greiða úr ef áhorfandinn hefur lágmarksþekkingu á sögunni.

Þannig mætti í raun lýsa allri Wuthering Heights ’26; hún er gullfalleg óreiða sem er áhugaverð, beitt og jafnvel grípandi út í gegn, þrátt fyrir að kjarnasambandið skorti tilætlaðan hita eða sannfæringarkraftinn. Þetta er geysilega pönkuð, háfleyg og hjólgröð nálgun sem er bókuð til að koma hressilegum umræðum af stað. Góðum og slæmum. En myndin á það allavega sameiginlegt með fyrri verkum leikstjórans að vera alls ekki áhættulaus eða auðgleymd.