Örlagasaga í gullfallegri óreiðu
★★★☆☆
Aldrei er góð vísa of oft kveðin, ekki satt? Hin goðsagnarkennda skáldsaga Wuthering Heights eftir Emily Brontë frá 1847 hefur nú verið reglulega kvikmynduð á nánast hverjum áratug síð…
Aldrei er góð vísa of oft kveðin, ekki satt? Hin goðsagnarkennda skáldsaga Wuthering Heights eftir Emily Brontë frá 1847 hefur nú verið reglulega kvikmynduð á nánast hverjum áratug síðan á þriðja áratug síðustu aldar. Þessi tímamótasaga um erfiðar (lesist: eitraðar) ástir, þráhyggju, hefndir, stéttaójafnvægi, örlög og kynslóðaskipti hefur farið í gegnum öll mögulegu form til að höfða til nýrra kynslóða, frá einfölduðum bíómyndum til mini-sería og afbakaðra hroða (helst ber þar að nefna rokkuðu unglingamyndina frá 2002 eða Lifetime-mynda viðbjóðinn Wuthering High School frá 2015…). Hver flutningur hefur átt sinn sérflokk þegar kemur að áherslum en hörðustu aðdáendur bókarinnar hafa margir hverjir fært rök fyrir því að sögunni hefur aldrei fyllilega náð að komast til skila. Af þeim bíómyndum eða sjónvarpsmyndum/þáttum sem hafa litið dagsins ljós, er svo mikið allavega víst að engar tvær nálganir hafa verið eins – og allflestar nálganir hafa verið umdeildar.
Þá er komið að hæfileikabúntinu Emerald Fennell til að setja sinn svip á heildarverkið með 2026 útgáfunni, eða tæta það í sig, réttar sagt. Fennell hefur frábærar myndir að baki eins og Promising Young Woman og Saltburn þar sem ljóst var með báðum tveimur að hér væri um vægðarlausa, hugrakka og flugbeitta kvikmyndagerðarkonu að ræða sem hræðist þess ekki að mjaka sér í truflandi þemum. Wuthering Heights ’26 er svo sem engin undantekning þar enda aðlögun sem er algjörlega óhrædd við að blása upp grimmdina og fáein óþægindin í sögu Brontës sem aðrar túlkanir hafa látið eiga sig, oftar en ekki. Áhersla aðlöguninnar hjá Fennell – svona til að einfalda hlutina aðeins – virðist koma í formi spurningarinnar; “Hvað með Wuthering Heights… nema bara graðari?”.
Bökkum aðeins til að renna yfir beinagrindina: Sögusviðið er Yorkshire í Englandi. Á heimilinu Wuthering Heights ákveður húsbóndi nokkur að nafni Hareton Earnshaw að taka lítinn skítugan dreng í fóstur. Pilturinn fær nafnið Heathcliff og í uppvextinum verða þau Cathy Earnshaw óaðskiljanleg. Þau þvælast saman um heiðina, frjáls og kærulaaus um árabil. Þá flækjast málin þegar þau vaxa úr grasi en þegar Heathcliff vill eignast Cathy sem eiginkonu hefur hann ekki neitt fram að færa sökum þess að vera eignalaus og ættlaus. Hann hverfur brott í dágóðan tíma og hún giftist glæsilega herragarðseigandanum í nágrenninu, Edgar Linton. En Cathy gleymir ekki Heathcliff svo auðveldlega og þegar hann snýr aftur, lítandi út eins og vellauðugur aðalsmaður, ná ástríðurnar og takmarkalaus hefnigirni hans smám saman yfirhöndina.
Þessi skáldsaga hefur oft verið réttilega gagnrýnd fyrir að vera einhver misskildasta ‘ástarsaga’ fyrr eða síðar. Hún er svo sannarlega gotnesk saga um ástina, en oft áður hafa gefnar áherslur glatast í flutningnum. Wuthering Heights er harmi slegin örlagasaga um vafasamar gjörðir tveggja ástfanginna einstaklinga á nítjándu öld. En þar er sagan varla sögð nema hálf, því í bókinni er síðan einnig fjallað um næstu kynslóð persóna og ýmis konar yfirnáttúrulegheit eða draugagang. Hingað til hefur ekki verið ofboðslega vinsælt að fókusa á þessar viðbætur (sum sé næsta kynslóð og draugagangurinn) og Fennell heldur í þá hefð að láta ekki á það reyna og kvikmyndar þá aðeins helming bókarinnar og með heilmiklu listrænu leyfi. Nálgunin er gífurlega athyglisverð, skemmtilega ýkt og bitastæð að mörgu leyti en ferlega líkleg til að gera pjúristana alveg tryllta. Mætti jafnvel færa rök fyrir að sumar viðbæturnar geri það að verkum að Brontë margsnúi sér í gröfinni, en augljóslega ekki í fyrsta eða ellefta skiptið.
Bókin er strípuð verulega niður og gerir fjölmargar breytingar en það sem eftir stendur undirstrikar ákveðin atriði sem fyrri aðlaganir hafa ekki þorað að snerta; Það að sýna báðar lykilpersónurnar upp á sitt versta. Hingað til hefur það yfirleitt verið Heathcliff sem hefur reglulega verið sýndur í sínum marglaga prófíl, frá því góða til skepnunnar (og hingað til hafa dekkri hliðarnar verið hvað eftirminnilegastar í túlkun Ian McShane, Ralph Fiennes og Tom Hardy). Í 2026 myndinni er Cathy alveg jafn mikill fantur í sinni þrjósku og framkomu. Fennell hefur reynt að einfalda söguna þannig að sambandið hjá Cathy og Heathcliff eigi allan forgrunninn og ýtir aðrar (eða sameinar) persónur dálítið til hliðar. Að sama skapi er stílísering leikstýrunnar keyrð upp í hæsta gír; með yfirdrifnum leikmyndum, búningum sem eru ómögulega í takt við tiltekið tímabil sögunnar og heilmiklum expressionisma í litanotkuninni. Út frá sjónræna gildinu er erfitt að þverneita fyrir það hvað þessi kvikmynd er mikið sjónrænt og listrænt meistara-voðaverk.
Ef það er eitthvað sem virkar alveg ómögulega við myndina, er það því miður sterkt lykilatriði; Þau Margot Robbie og Jacob Elordi hafa óþægilega takmarkaða kemistríu á skjánum – annað en mætti svo sem segja um þau í kynningarviðtölum fyrir myndina. Hvort þeirra í sitthvoru lagi passar skítsæmilega í sína rullu og samspilið er almennt prýðilegt en ferlega ábótavant í samhengi heildarsögunnar. Þau kjamsa á gallaðri hliðum Cathys og Heathcliffs af absólút bestu lyst, en mýkri tengingin þeirra á milli er tómleg, ósannfærandi og á tíðum pínleg í melódramanu. Það verður samt að segjast að tungan í Elordi á mesta leiksigurinn í myndinni. Ekki síst þegar leikarinn byrjar örsnöggt að sleikja vegg sem er módelaður í stíl við húðina á Cathy.
Talandi um þennan leikhóp, þá mætti halda að Fennell sé að springa úr prakkaraskap og uppreisn þegar kemur að leikaravalinu yfir heildina, eins og hún sé að rembast við að styggja þá áhorfendahópa sem elska bókina. Til dæmis með því að ráða ljóshærða skutlu í hlutverk Cathys sem er sögð vera dökkhærð í skáldsögunni, hávaxinn og skjannahvítan hönk sem Heathcliff þegar honum er lýst í bókinni sem “dökkum”, en þá í staðinn setja leikara úr minnihlutahópum í hlutverk Edgars Linton (Shazad Latif) og aðstoðarkonuna Nelly (Hong Chau). Það er svo sem ekkert út á neina leikframmistöðu að setja þegar allur hópurinn er skoðaður, en engu að síður mætti kalla þetta nokkuð sérstakt. En Fennell virðist hvort sem er vera trekk í trekk að hrækja á sögulega nákvæmni, svo þetta rammast allt saman inn sem hluti af yfirdrifnum stílbrögðum. Peningarnir sjást á skjánum en efnislega er margt þarna í óreiðu sem auðveldara er að greiða úr ef áhorfandinn hefur lágmarksþekkingu á sögunni.
Þannig mætti í raun lýsa allri Wuthering Heights ’26; hún er gullfalleg óreiða sem er áhugaverð, beitt og jafnvel grípandi út í gegn, þrátt fyrir að kjarnasambandið skorti tilætlaðan hita eða sannfæringarkraftinn. Þetta er geysilega pönkuð, háfleyg og hjólgröð nálgun sem er bókuð til að koma hressilegum umræðum af stað. Góðum og slæmum. En myndin á það allavega sameiginlegt með fyrri verkum leikstjórans að vera alls ekki áhættulaus eða auðgleymd.
Þá er komið að hæfileikabúntinu Emerald Fennell til að setja sinn svip á heildarverkið með 2026 útgáfunni, eða tæta það í sig, réttar sagt. Fennell hefur frábærar myndir að baki eins og Promising Young Woman og Saltburn þar sem ljóst var með báðum tveimur að hér væri um vægðarlausa, hugrakka og flugbeitta kvikmyndagerðarkonu að ræða sem hræðist þess ekki að mjaka sér í truflandi þemum. Wuthering Heights ’26 er svo sem engin undantekning þar enda aðlögun sem er algjörlega óhrædd við að blása upp grimmdina og fáein óþægindin í sögu Brontës sem aðrar túlkanir hafa látið eiga sig, oftar en ekki. Áhersla aðlöguninnar hjá Fennell – svona til að einfalda hlutina aðeins – virðist koma í formi spurningarinnar; “Hvað með Wuthering Heights… nema bara graðari?”.
Bökkum aðeins til að renna yfir beinagrindina: Sögusviðið er Yorkshire í Englandi. Á heimilinu Wuthering Heights ákveður húsbóndi nokkur að nafni Hareton Earnshaw að taka lítinn skítugan dreng í fóstur. Pilturinn fær nafnið Heathcliff og í uppvextinum verða þau Cathy Earnshaw óaðskiljanleg. Þau þvælast saman um heiðina, frjáls og kærulaaus um árabil. Þá flækjast málin þegar þau vaxa úr grasi en þegar Heathcliff vill eignast Cathy sem eiginkonu hefur hann ekki neitt fram að færa sökum þess að vera eignalaus og ættlaus. Hann hverfur brott í dágóðan tíma og hún giftist glæsilega herragarðseigandanum í nágrenninu, Edgar Linton. En Cathy gleymir ekki Heathcliff svo auðveldlega og þegar hann snýr aftur, lítandi út eins og vellauðugur aðalsmaður, ná ástríðurnar og takmarkalaus hefnigirni hans smám saman yfirhöndina.
Þessi skáldsaga hefur oft verið réttilega gagnrýnd fyrir að vera einhver misskildasta ‘ástarsaga’ fyrr eða síðar. Hún er svo sannarlega gotnesk saga um ástina, en oft áður hafa gefnar áherslur glatast í flutningnum. Wuthering Heights er harmi slegin örlagasaga um vafasamar gjörðir tveggja ástfanginna einstaklinga á nítjándu öld. En þar er sagan varla sögð nema hálf, því í bókinni er síðan einnig fjallað um næstu kynslóð persóna og ýmis konar yfirnáttúrulegheit eða draugagang. Hingað til hefur ekki verið ofboðslega vinsælt að fókusa á þessar viðbætur (sum sé næsta kynslóð og draugagangurinn) og Fennell heldur í þá hefð að láta ekki á það reyna og kvikmyndar þá aðeins helming bókarinnar og með heilmiklu listrænu leyfi. Nálgunin er gífurlega athyglisverð, skemmtilega ýkt og bitastæð að mörgu leyti en ferlega líkleg til að gera pjúristana alveg tryllta. Mætti jafnvel færa rök fyrir að sumar viðbæturnar geri það að verkum að Brontë margsnúi sér í gröfinni, en augljóslega ekki í fyrsta eða ellefta skiptið.
Bókin er strípuð verulega niður og gerir fjölmargar breytingar en það sem eftir stendur undirstrikar ákveðin atriði sem fyrri aðlaganir hafa ekki þorað að snerta; Það að sýna báðar lykilpersónurnar upp á sitt versta. Hingað til hefur það yfirleitt verið Heathcliff sem hefur reglulega verið sýndur í sínum marglaga prófíl, frá því góða til skepnunnar (og hingað til hafa dekkri hliðarnar verið hvað eftirminnilegastar í túlkun Ian McShane, Ralph Fiennes og Tom Hardy). Í 2026 myndinni er Cathy alveg jafn mikill fantur í sinni þrjósku og framkomu. Fennell hefur reynt að einfalda söguna þannig að sambandið hjá Cathy og Heathcliff eigi allan forgrunninn og ýtir aðrar (eða sameinar) persónur dálítið til hliðar. Að sama skapi er stílísering leikstýrunnar keyrð upp í hæsta gír; með yfirdrifnum leikmyndum, búningum sem eru ómögulega í takt við tiltekið tímabil sögunnar og heilmiklum expressionisma í litanotkuninni. Út frá sjónræna gildinu er erfitt að þverneita fyrir það hvað þessi kvikmynd er mikið sjónrænt og listrænt meistara-voðaverk.
Ef það er eitthvað sem virkar alveg ómögulega við myndina, er það því miður sterkt lykilatriði; Þau Margot Robbie og Jacob Elordi hafa óþægilega takmarkaða kemistríu á skjánum – annað en mætti svo sem segja um þau í kynningarviðtölum fyrir myndina. Hvort þeirra í sitthvoru lagi passar skítsæmilega í sína rullu og samspilið er almennt prýðilegt en ferlega ábótavant í samhengi heildarsögunnar. Þau kjamsa á gallaðri hliðum Cathys og Heathcliffs af absólút bestu lyst, en mýkri tengingin þeirra á milli er tómleg, ósannfærandi og á tíðum pínleg í melódramanu. Það verður samt að segjast að tungan í Elordi á mesta leiksigurinn í myndinni. Ekki síst þegar leikarinn byrjar örsnöggt að sleikja vegg sem er módelaður í stíl við húðina á Cathy.
Talandi um þennan leikhóp, þá mætti halda að Fennell sé að springa úr prakkaraskap og uppreisn þegar kemur að leikaravalinu yfir heildina, eins og hún sé að rembast við að styggja þá áhorfendahópa sem elska bókina. Til dæmis með því að ráða ljóshærða skutlu í hlutverk Cathys sem er sögð vera dökkhærð í skáldsögunni, hávaxinn og skjannahvítan hönk sem Heathcliff þegar honum er lýst í bókinni sem “dökkum”, en þá í staðinn setja leikara úr minnihlutahópum í hlutverk Edgars Linton (Shazad Latif) og aðstoðarkonuna Nelly (Hong Chau). Það er svo sem ekkert út á neina leikframmistöðu að setja þegar allur hópurinn er skoðaður, en engu að síður mætti kalla þetta nokkuð sérstakt. En Fennell virðist hvort sem er vera trekk í trekk að hrækja á sögulega nákvæmni, svo þetta rammast allt saman inn sem hluti af yfirdrifnum stílbrögðum. Peningarnir sjást á skjánum en efnislega er margt þarna í óreiðu sem auðveldara er að greiða úr ef áhorfandinn hefur lágmarksþekkingu á sögunni.
Þannig mætti í raun lýsa allri Wuthering Heights ’26; hún er gullfalleg óreiða sem er áhugaverð, beitt og jafnvel grípandi út í gegn, þrátt fyrir að kjarnasambandið skorti tilætlaðan hita eða sannfæringarkraftinn. Þetta er geysilega pönkuð, háfleyg og hjólgröð nálgun sem er bókuð til að koma hressilegum umræðum af stað. Góðum og slæmum. En myndin á það allavega sameiginlegt með fyrri verkum leikstjórans að vera alls ekki áhættulaus eða auðgleymd.
