Útrásin geisar í sótsvartri ádeilu
★★★☆☆
Eddington fangar fullkomlega svipmynd af þeim heimi og enn fremur vestræna heimi samtímans og undanfarin ár. Hún sýnir bæði ýkta og raunsæja mynd af Bandaríkjunum á tímum COVID-faraldursi…
Eddington fangar fullkomlega svipmynd af þeim heimi og enn fremur vestræna heimi samtímans og undanfarin ár. Hún sýnir bæði ýkta og raunsæja mynd af Bandaríkjunum á tímum COVID-faraldursins og í senn hvernig fólk leyfir samfélagsmiðlum að stjórna sjálfinu eða móta eigin lífsgildi, jafnvel þótt um ræði eintóma sýndarmennsku, og valda klofningum. Þetta er mynd um innistæðulausa reiði, samfélagslegan sundrung, vopnavæðingu algórithma, fáfræði og valdaníð. Og jú, þar sem þetta er nú mynd frá hæfileikaprakkaranum Ari Aster er aldrei langt í sótsvarta húmorinn, grimma kaldhæðni og klisju-útúrsnúninga þar sem áhorfandinn getur næstum því skynjað púkalega glottið á kvikmyndagerðarmanninum út alla lengdina – og sérstaklega í lokahlutanum. Í enn styttra máli; mynd sem er alls ekki líkleg til að vera tebolli (eða bjórkanna) allra.
Eftir fjórar gerólíkar myndir hefur Aster farið þá leið í atvinnulífinu að senda frá sér kvikmyndir sem verða sífellt óaðgengilegri með hverju framlagi. Eddington er að vísu ekkert í líkingu við að vera sambærilega kexrugluð útrásarstemning og einkenndi hina vægast sagt gallsúru Beau is Afraid, en hún er ekkert skelfilega langt frá því heldur, að minnsta kosti eftir því sem á líður. Myndin blekkir talsvert á þannig máta að hún heldur ágætlega lágstemmdu og jarðbundnu flæði í tvo klukkutíma, áður en þá allt fer gjörsamlega til andskotans og meira til á seinasta hálftímanum. En þá fer líka að skýrast töluvert betur hvað í heita helvítinu Aster er að reyna að segja með þessari bleksvörtu ádeilu, sem ber einnig keim af nýstárlegum vestra, pólitískum trylli, hasarmynd og abstrakt grínmynd. Djúsí kryddblöndumyndir eru nú svo sem sjaldan eitthvað til að fordæma, veltandi á vinnubrögðum. Vitaskuld.
Þegar auðveldlega var hægt að flokka fyrstu tvær kvikmyndir Asters (Hereditary og Midsommar) sem einkennilegar hryllingsmyndir, virðist kauði vera kominn með ólæknandi æði fyrir hið óflokkanlega með seinni tveimur. Því verður það að segjast nokkuð grillað hvað A24 virðist gefa honum mikla peninga til að gera hvað sem honum sýnist, hvort sem það skilar hagnaði eða áhorfendaánægju eða ekki. Aster virðist vera algjörlega í þeim pakka að skemmta sjálfum sér ofar öllu og áhorfandinn fær að fljóta með í aftursætinu. Eða skottinu.
Aster er jafnframt kominn í hóp þeirra kvikmyndagerðarmanna þar sem æskilegra er að horfa oftar en einu sinni á myndirnar hans (eins mikið púl og það getur verið í vissum tilvikum…) til að ná almennilega að meðtaka öll litlu merkin og smáatriðin sem raðast upp í óhuggulega úthugsaða heild. Hvort sem viðkomandi elskar, fyrirlítur eða yppir öxlum yfir nokkrum Aster-myndum, er ansi hreint greinilegt að maðurinn leggur heilmikið í myndirnar sínar og þá allt of mikið til að grípa í einni setu. Stundum verða myndirnar hans betri með fleiri glápum, stundum ekki, en pakkarnir eru yfirleitt þess virði að stúdera því þeir eru fjarri því að vera innantómir eða yfirborðskenndir.
Hvað Eddington varðar eru helstu skilaboð hennar frekar augljós og yfirdrifin, en nóg er samt til að kjamsa á þegar framvindan er svona steikt, ófyrirsjáanleg og klækjótt. Að þessu sögðu, þá er löngu kominn tími á það að einhver agaður framleiðandi ef ekki klippari taki erfitt samtal við leikstjórann upp á átakanlega bugandi lengdartíma að gera. Aster er farinn að detta svolítið í þá gryfju að taka sér 20 mínútur í það að segja eitthvað bersýnilegt eða æpandi þegar fimm mínútur hefðu áreiðanlega dugað. Reyndar er gaman að pikka upp á litlum díteilum í persónuprófíl hvers og eins þegar símarnir (eða feed’in) eru sýndir og hvers konar greinar eru gíraðar að viðkomandi. Að sama skapi eru nokkur skot af tölvuskjám eða desktop’um sem segja heilan helling um eiganda hvers tækis, hvort skjárinn sé t.d. í algjörri óreiðu eða ekki. Þetta eru hlutir sem best fúnkera auðvitað þegar pásutakkinn er við hendi en gefur auka krydd.
Hingað til hefur aldrei neinn leikari komið illa út úr filmógrafíu leikstjórans og sú hefð er enn til staðar. Joaquin Phoenix er löngu búinn að mastera það að meðhöndla eymdarlega aumingja á skjánum og Eddington er engin undantekning, enda hefur hann (aftur) það hlutverk að bera uppi mestalla myndina. Pedro Pascal er sömuleiðis með minnisstæðan karakter og nærveru með vídd sem reyndar hefði meira mátt fá að njóta sín. Hann er pínu skömmustulega vannýttur og hverfur aðeins of snemma úr sögunni, þó það sé eflaust ætlunin og tilgangurinn. Reyndar er tilfinningin síður sú að þetta hafi verið ætlunin og meira eins og skjátíminn sé tengdur því hvað Pascal hefur verið endalaust upptekinn og eftirsóttur síðustu misserin, að þetta hafi verið það mesta sem hann gat leyft sér að gera.
Aukarullur hafa mismiklu við að bæta, sem er alltaf leitt í 140+ mínútna setu. Þau Emma Stone og Austin Butler eru góð ef ekki hálfpartinn á sjálfsstýringu í þeim mómentum sem þau fá en skilja ekkert sérlega mikið eftir sig og lenda eiginlega í sama pakka með að nýtast frekar illa. Að vísu er engum sóað í sama mæli og hinum yfirleitt áreiðanlega Clifton Collins Jr., sem er næstum því óþekkjanlegur ofan í allt annað sem einn af mikilvægari karakterum sögunnar. Fáeinir aukaleikarar fá að skína í sínum sprettum en almennt séð er það Phoenix sem sér um öll erfiðu verkin. Frammistaða hans í Eddington stendur þó stjörnuleik hans úr Beau is Afraid nokkuð langt að baki, ef þetta snýst um eftirminnilega lúsera og nýjar áskoranir fyrir leikarann.
Það er temmilegan brodd að finna í Eddington og myndin verður aldrei uppfull af endurtekningum, tilgerð eða leiðinlegum vendingum. Pólitískt séð á hún því miður ekkert í (segjum bara…) One Battle After Another frá sama ári og heldur ekki húmorinn ef út í það er farið. Myndin hefur tvímælalaust eitthvað pönk í sér þar sem myrkur níhilismi yfirgnæfir allt en skilar sér með sérviskulegum tón sem er allt annað en dæmigerður. Kannski leynist einhver falin perla í Eddington eftir því sem tíminn líður og fólk upplifir meiri fjarlægð frá m.a. COVID-tímunum eða fasistafarsa og viðbjóði undanfarinna ára. Kannski smellur allt óaðfinnanlega í þriðja áhorfi eða kannski er bara Ari Aster enn að fóta sig. Ef þetta er hann að misstíga sig, þá er það svo sannarlega með athyglisverðum hætti. Einn daginn hlýtur hann að drita út bíómynd sem mun lifa góðu lífi sem graníthart meistarastykki.
Sú mynd er allavega ekki Eddington.
Eftir fjórar gerólíkar myndir hefur Aster farið þá leið í atvinnulífinu að senda frá sér kvikmyndir sem verða sífellt óaðgengilegri með hverju framlagi. Eddington er að vísu ekkert í líkingu við að vera sambærilega kexrugluð útrásarstemning og einkenndi hina vægast sagt gallsúru Beau is Afraid, en hún er ekkert skelfilega langt frá því heldur, að minnsta kosti eftir því sem á líður. Myndin blekkir talsvert á þannig máta að hún heldur ágætlega lágstemmdu og jarðbundnu flæði í tvo klukkutíma, áður en þá allt fer gjörsamlega til andskotans og meira til á seinasta hálftímanum. En þá fer líka að skýrast töluvert betur hvað í heita helvítinu Aster er að reyna að segja með þessari bleksvörtu ádeilu, sem ber einnig keim af nýstárlegum vestra, pólitískum trylli, hasarmynd og abstrakt grínmynd. Djúsí kryddblöndumyndir eru nú svo sem sjaldan eitthvað til að fordæma, veltandi á vinnubrögðum. Vitaskuld.
Þegar auðveldlega var hægt að flokka fyrstu tvær kvikmyndir Asters (Hereditary og Midsommar) sem einkennilegar hryllingsmyndir, virðist kauði vera kominn með ólæknandi æði fyrir hið óflokkanlega með seinni tveimur. Því verður það að segjast nokkuð grillað hvað A24 virðist gefa honum mikla peninga til að gera hvað sem honum sýnist, hvort sem það skilar hagnaði eða áhorfendaánægju eða ekki. Aster virðist vera algjörlega í þeim pakka að skemmta sjálfum sér ofar öllu og áhorfandinn fær að fljóta með í aftursætinu. Eða skottinu.
Aster er jafnframt kominn í hóp þeirra kvikmyndagerðarmanna þar sem æskilegra er að horfa oftar en einu sinni á myndirnar hans (eins mikið púl og það getur verið í vissum tilvikum…) til að ná almennilega að meðtaka öll litlu merkin og smáatriðin sem raðast upp í óhuggulega úthugsaða heild. Hvort sem viðkomandi elskar, fyrirlítur eða yppir öxlum yfir nokkrum Aster-myndum, er ansi hreint greinilegt að maðurinn leggur heilmikið í myndirnar sínar og þá allt of mikið til að grípa í einni setu. Stundum verða myndirnar hans betri með fleiri glápum, stundum ekki, en pakkarnir eru yfirleitt þess virði að stúdera því þeir eru fjarri því að vera innantómir eða yfirborðskenndir.
Hvað Eddington varðar eru helstu skilaboð hennar frekar augljós og yfirdrifin, en nóg er samt til að kjamsa á þegar framvindan er svona steikt, ófyrirsjáanleg og klækjótt. Að þessu sögðu, þá er löngu kominn tími á það að einhver agaður framleiðandi ef ekki klippari taki erfitt samtal við leikstjórann upp á átakanlega bugandi lengdartíma að gera. Aster er farinn að detta svolítið í þá gryfju að taka sér 20 mínútur í það að segja eitthvað bersýnilegt eða æpandi þegar fimm mínútur hefðu áreiðanlega dugað. Reyndar er gaman að pikka upp á litlum díteilum í persónuprófíl hvers og eins þegar símarnir (eða feed’in) eru sýndir og hvers konar greinar eru gíraðar að viðkomandi. Að sama skapi eru nokkur skot af tölvuskjám eða desktop’um sem segja heilan helling um eiganda hvers tækis, hvort skjárinn sé t.d. í algjörri óreiðu eða ekki. Þetta eru hlutir sem best fúnkera auðvitað þegar pásutakkinn er við hendi en gefur auka krydd.
Hingað til hefur aldrei neinn leikari komið illa út úr filmógrafíu leikstjórans og sú hefð er enn til staðar. Joaquin Phoenix er löngu búinn að mastera það að meðhöndla eymdarlega aumingja á skjánum og Eddington er engin undantekning, enda hefur hann (aftur) það hlutverk að bera uppi mestalla myndina. Pedro Pascal er sömuleiðis með minnisstæðan karakter og nærveru með vídd sem reyndar hefði meira mátt fá að njóta sín. Hann er pínu skömmustulega vannýttur og hverfur aðeins of snemma úr sögunni, þó það sé eflaust ætlunin og tilgangurinn. Reyndar er tilfinningin síður sú að þetta hafi verið ætlunin og meira eins og skjátíminn sé tengdur því hvað Pascal hefur verið endalaust upptekinn og eftirsóttur síðustu misserin, að þetta hafi verið það mesta sem hann gat leyft sér að gera.
Aukarullur hafa mismiklu við að bæta, sem er alltaf leitt í 140+ mínútna setu. Þau Emma Stone og Austin Butler eru góð ef ekki hálfpartinn á sjálfsstýringu í þeim mómentum sem þau fá en skilja ekkert sérlega mikið eftir sig og lenda eiginlega í sama pakka með að nýtast frekar illa. Að vísu er engum sóað í sama mæli og hinum yfirleitt áreiðanlega Clifton Collins Jr., sem er næstum því óþekkjanlegur ofan í allt annað sem einn af mikilvægari karakterum sögunnar. Fáeinir aukaleikarar fá að skína í sínum sprettum en almennt séð er það Phoenix sem sér um öll erfiðu verkin. Frammistaða hans í Eddington stendur þó stjörnuleik hans úr Beau is Afraid nokkuð langt að baki, ef þetta snýst um eftirminnilega lúsera og nýjar áskoranir fyrir leikarann.
Það er temmilegan brodd að finna í Eddington og myndin verður aldrei uppfull af endurtekningum, tilgerð eða leiðinlegum vendingum. Pólitískt séð á hún því miður ekkert í (segjum bara…) One Battle After Another frá sama ári og heldur ekki húmorinn ef út í það er farið. Myndin hefur tvímælalaust eitthvað pönk í sér þar sem myrkur níhilismi yfirgnæfir allt en skilar sér með sérviskulegum tón sem er allt annað en dæmigerður. Kannski leynist einhver falin perla í Eddington eftir því sem tíminn líður og fólk upplifir meiri fjarlægð frá m.a. COVID-tímunum eða fasistafarsa og viðbjóði undanfarinna ára. Kannski smellur allt óaðfinnanlega í þriðja áhorfi eða kannski er bara Ari Aster enn að fóta sig. Ef þetta er hann að misstíga sig, þá er það svo sannarlega með athyglisverðum hætti. Einn daginn hlýtur hann að drita út bíómynd sem mun lifa góðu lífi sem graníthart meistarastykki.
Sú mynd er allavega ekki Eddington.
